✍️جاوید راحل
بخش نهایی
3. 5. اجزای حکمت سیاسی
3. 5. 1. همزادی دین و سیاست
مهمترین جنبه بحث از رابطه میان دین و سیاست است زیرا ارتباط این دو حوزه در نزد آریاییها قابل توجه است. سیاست تابعی است از چارچوب تفکر دینی و شاهان ایران اقتدار و شاهی شان را مرهون خدا بودند. مثلا در لوحه سنگی که متعلق به ارشام جد کوروش کبیر بود چنین آمدهاست: «اهورامزدا خدای بزرگ که بزرگترین خدایان است، مرا پادشاه کرد او به من سر زمین پارس را اعطا کرد. از لطف اهورامزدا این سرزمین را دارا هستم.» فردوسی از زبان هوشنگ میگوید:
چو بنشست بر جایگاه مهمی
چنین گفت بر تخت شاهنشهی
که بر هفت کشور منم پادشاه
جهاندار و پیروز و فرمانروا
به فرمان یزدان پیروز گر
به داد و دهش تنگ بستم کمر
دین و سیاست در نظر اندیشه سیاسی ایران باستان از نظر هستی شناسانه کاملا باهم مرتبط و به هم نزدیک اند، مصداق زمینی آنها جایگاه و کارکرد متمایز دارد. یعنی در عرصه گسترده زندگی آدمی دو کارویژه متفاوت دارند که باید تمایز از یکدیگر به کار خود بپردازند (رجائی، 1390: 77 – 80). فردوسی به بهترین وجهی این نظر را خلاصه میکند.
چنان دان که شاهی و پیغمبری
دو گوهر بود در یک انگشتری
ازین دو یکی را همی بشکنی
روان و خرد را ز پا افگنی
3. 5. 2. تمایل به یکتا پرستی
کهن ترین و عالی ترین خدای نژاد آریایی، آسمان صاف محیط بر عالم به معنی وسیع این واژه است. در زبان سانسکریت به ویژه در ریگ ودا (که قدیمی ترین کتاب آریائی به شمار میآید) ابتدا دیااوه بود، بعدها به وارون یا وارونه تبدیل شد.
هندو آریاییها به واژه دیااووه وارونه اغلب کلمه آسوره به معنی بزرگ و ولی نعمت می افزودند. کلمه آسوره در اوستا به آهورا یا اهورا تبدیل شد و جزیی از اسم حضرت باری در سنت زردشتی گردید، یعنی آهورا مزدا که منظور از آن خدای خدایان بود. به تدریج خدایان یا دیاوههای دیگر به نیروی اهریمنی و پلید تنزل کردند و لقب دیو گرفتند(رجائی، 1390: 81 و 82).
قدرت بی شریک و بی رقیب بالاترین خدا در اسطورههای مختلف آریاییها به خدای واحد منصوب گردید که این خدای بزرگ توسط زردشت به توحید تعبیر شد و در بین ایرانیان مذهب یکتا پرستی رایج ترین مذهب به شمار آمد. از این رو جالب است که در زبان لاتین دیاوه به تیوتوس که به معنی خدا است مبدل شد و نیز وارونه به اورانوس تغیر یافت که عالیترین درجه رب النوع یونان به شمار میرود.
3. 5. 3. تقسیم کار اجتماعی
در جهان بینی خاص آریاییها نحوه خلقت چنان است که هرکس برای مقام خاصی ساخته شده است. در روایتهای ایرانیان باستان ریشهای این کار ویژه گرایی به جمشید باز میگردد که بعدا به طبقات اجتماعی تغییر یافت. طوری که در طبقات اجتماعی و تقسیم کار اجتماعی در هند باستان نیز به آن پرداخته شدهاست؛ که این دو حوزه از یک ریشه آب میخورند، همانطوری که آریاییها در هند پس از ورود شان تقسیم کار را بوجود آوردند. در سرزمین اصلی نیز چنین شکل گرفتهبود. بنا بر این تقسیم کار که منجر به طبقات اجتماعی در هند گردید دارای ریشه آریایی است.
طبقات اجتماعی ایران عبارتند از : نخست: دین یاران (روحانیون، کاتوزیان، موبدان، آزر بانان، مغان)؛ دوم: سیاست یاران (دیوانیان، دبیران)؛ سوم: رزم یاران (ارتش داران و غیره)؛ چهارم: فن یاران (دو گروه بودند: صنعتگران، کشاورزان) و پنجم: خدمتیاران (کارگران، دست یاران).
3. 5. 4. غایت زندهگی سیاسی
پیامد مهم بر همترازی دین و دنیا بر یکتا پرستی در نزد ایرانیان به بروز دوگانگی اخلاقی یا اعتقاد به نیروی خیر و شر منجر شد. نیروی خیر در پی تحقق بخشیدن به راستی است و نیروی شر و پلیدی به دنبال تحقق بخشیدن به دروغ. جهان عرصه رقابت میان این دو نیرو است. انسان در زندگی برای کمک به پیروزی نیروی راستی خلق شدهاست.
نظم و نسق دنیا در اساس و سرشت بر ارته استوار است، پس به همین دلیل رسیدن به آن یک آرمان است، ازین رو ارته را درستی، عدل، نظم، حقانیت، فضیلت و کمال نیز ترجمه نمودهاند. همچنان ظهور چیزیکه بنیاد سیالیت اندیشه در آریانا ادامه داشته است؛ اعتماد و باور به وجود منجیان بشریت در هر برهه از زمان و علیالخصوص آخر زمان میباشد و به همین اساس است که حتی در فرهنگ امروزی ظهور مهدی موعود یکی از شاخص ترین تفکر رهایی بخشی از سختیها و زشتیهای زمان ما میباشد.
3. 6. نمونه نظام سیاسی ایرانی: شهرب یا ساترپ
در زمان هخامنشیان بود که این نوع تشکل سیاسی شکل گرفت و شیوهای شد برای کنش و اداره سیاسی بخشهای از سر زمینهای جدید در قلمرو ایرانیان. هخامنشیان سلسلهای بودند که اساس امپراطوری بزرگی را گذاشتند و در سیطره ایشان ملل مختلف بسر میبردند.
رفتار هخامنشیان در برابر ملتهای دیگر یکسان نبود، طوری که کوروش کبیر از تمرکز اداری قدرت تا توانست جلوگیری نمود و بر همین پایه بر ملتهای تحت سلطه خویش آزادیهای بیشتری قایل بود، طوری که برای یهودیان تحت قلمرو خویش خدماتی را نظیر اعمار عبادتگاه و برخورد عادلانه روا داشت. او هم چنان «برای این مقصود نظام شهربی یا ساتراپی را بنیان گذارد و شهرب (به معنای نگهبان شهر یا سرزمین، شهربان) فرمانداری بود که از طرف شخص شاه برای اداره امور نقاط مختلف شاهنشاهی بر گزیده میشد.» (عنایت، 1385: 40)
معمولا شهربانان از خود کشورهای دیگر یا ملل تحت تصرف بر گزیده میشدند و گاهی هم چنین اختیارات منجر به تجزیه قدرت اداری میشد. و عناصر مساعدی برای رشد فیودالیسم را فراهم میساخت. بحرانهای داخلی که توسط ساتراپهای بومی ملل دیگر بظهور رسید، در زمان داریوش به شدت سرکوب گردید و از آن به بعد داریوش هخامنشی با درایت الزاماتی ضروری را بر این قاعده بوجود آورد. طوری که شهربهای بومی جای شان را به شهربهای عمدتا ایرانی دادند و داریوش جهت تسلط بر نا بسامانیهای سیاسی در کنار هر شهرب دو تن نمایندهگان ویژه خویش را در بخش مالیات و نماینده ویژه موظف ساخت. وی هم چنان مدت اعتبار و وظیفه شهربها را به اساس تشخیص شاه مقرر میکرد.
برای اعاده عدالت و قانون واژه داد یا همان عدل و انصاف را بمیان آورد که به عنوان قانون عصر هخامنشی به شمار آمد. در سایه اندیشههای سیاسی این دوره و حمایت از آیین مزدایی دین زردشت پیامبر آریائی بظهور رسید و آیین زردشتی زمینه خوبی برای پرستش خدای واحد گردید. پس از دوره هخامنشیان تلاقی فرهنگهای یونان و باختری گسترش پیدا کرد و تهاجم اسکندر مقدونی منجر به تغییر در ساختارهای نظام شهربی گردید. گرچه اسکندر نظام شهربی را تغیر نداد ولی با سیاست جدید شکل دیگری به شهربها داد و آن هم اعمار دها شهرک (اسکندریهها) در سراسر قلمرو خویش بود. و با چنین امر تغییرات بنیادی در اندیشه شهربی به میان آورد.
وارثان اسکندر که سلوکیان بودند نیز با با رائج ساختن پول واحد یونانی و تکیه بر اندیشه سیاسی شهربی مدت زیادی به عنوان سلسله قابل توجه در قلمرو ایران باستان حضور داشتند. به این ترتیب آریاییها غربی با چالش همسایگان مواجه بودند و با روش جدید از زندگی برخوردار شدند. اما آریاییهای شرقی مجبور نبودند با نیروی مقتدر همسایه مانند هم نژادان غربی خود دست و پنجه نرم کنند تا در نتیجه آن، قدرت قشر رزم یاران رشد نمود و به همین علت قدرت دین یاران از دیگر قشرها به مراتب بیشتر شد.
نتیجه گیری
اندیشه سیاسی ایران باستان را میتوان از اسطورهها حماسهها، کتابها و باورهای دینی و هم چنین سنگ نوشتهها پیدا کرد. اندیشه سیاسی مردمان کهن در بافت کلی جهان شناسی آنها جا دارد.
جهانشناسی یا همان هستیشناسی در قالب انتولوژی شیوهای از پرداختن اندیشه سیاسی است که فلسفه، دین، اخلاق، و اندیشه سیاسی را درهم ممزوج میکند. بنابراین یکی از دشواریهای که در عرصه پژوهش اندیشه سیاسی ایران یعنی همین آمیختگی اندیشه سیاسی با باورها و آموزههای دینی و اخلاقی و جهانشناسی و تاریخ است. تفکر فلسفی و سیاسی در ایران وجود داشتهاست اما مدون نبود، یعنی آمیزش بین تفکر فلسفی با تفکر دینی بودهاست.
نخستین خاستگاه آموزه همآهنگی جامعه با نظام هستی در درون اسطورههای آریایی دیده میشود. اسطوره زاییده ذهن ابتدایی بشر است، زمانی انسان به اسطوره روی میآورد که انسان از لحاظ ذهنی رشد کافی پیدا نکرده قدرت انتزاع مسایل را ندارد و به تفکر فلسفی و تفکر علمی دست پیدا نکردهاست. اسطوره مانند حماسه یکی از مهمترین عناصر سازنده فرهنگ و هویت ملی ایرانیها بوده با توجیه نقش انسان در جهان هستی و چگونگی ارتباط انسان با جامعه، انسان باطبیعت، انسان با نظام هستی را توضیح دهد، کاری که امروزه فلسفه انجام میدهد در آن زمان کار اسطوره بودهاست.
اسطورههای ایران باستان به نوعی بیان فلسفی است. این نوع تفکر مستقیم و سازمان یافته نیست، اسطوره بنیان ابتدایی فلسفی انسان اعصار کهن به شمار میرود. در عصر اسطورهها ایرانیان باستان دنیای انسان را از دنیای طبیعت و کاینات جدا نمیکردند. انسان با جامعه و جامعه با طبیعت و طبیعت با کل کاینات ارتباط دارند. بشر اولیه برای همه اینها یک قانون کل را مد نظر میگیرد. انسان اولیه همه چیز را جاندار میانگاشت و نوعی آنامیزم (جاندارانگاری) میدانست.
اینها وجود دو نیروی معارض را باور داشتند که یکی دشمن محصول زندهگی و انسانها بود و دیگری محصول و دوستدار زندهگی و انسان، یعنی این دوگانگی یا دوگانه انگاری دوست و دشمن از قدیم در تفکر و جهان بینی ایرانی وجود داشته است. بر پایه اصل جدایی نا پذیر بودن قلمرو انسان و جامعه از قلمرو طبیعت و نظام هستی میباشد.
برخی از پژوهشگران ایرانی باور دارند که ساختار تفکر در نزد ایرانیان باستان ساختاری بوده که میتوان آنرا جهان بینی خیمهای گفت. یعنی نگاهی فراگیر داشتن و کیهانی به هرچیزی. در جهان بینی خیمهایی همه چیز موزون و منظم است.
بشر باید در حفظ این نظم و توازن آن بکوشد. در جهان بینی خیمهای نظام هستی یک چارچوب عقلانی دارد، بگونهای که بهتری از آن نمیتوان تصور کرد. با این گونه جهان بینی، سیاست در شکل اثباتی و ایجابی به معنی سامان دهی امور مدینه.
سیاست دو بعد دارد یکی شکل اثباتی آن طوری که گفته شد و در شکل سلبی نیز سیاست به معنی تنبیه کردن هرکسی که به نظم و سامان مدینه عمل نکند.










