جاوید راحل
بخش نخست
درآمدی بر چیستی، ماهیت و جایگاه فلسفه
۱. فلسفه و علم؛ از وحدت تاریخی تا تفکیک معرفتی
در گذشته میان فلسفه و علم تفکیک روشنی وجود نداشت. دانشمند را فیلسوف مینامیدند و فیلسوف نیز کسی بود که از دانش گسترده و فراگیری برخوردار بود. در واقع، مجموعهای از دانشها را که امروز به صورت رشتههای مستقل میشناسیم، در گذشته زیر عنوان فلسفه مطالعه میکردند.
مجموعه دانشهایی که در ساختار سنتی فلسفه جای میگرفتند، شامل ریاضیات، طبیعیات، علمالنفس، علوم اجتماعی، اخلاق و زیباییشناسی بودند. با گذشت زمان، این دانشها به تدریج استقلال یافتند و هرکدام به حوزهای تخصصی تبدیل شدند.
ریاضیات به عنوان دانشی مبتنی بر استدلال و احکام عقلی، مسیر مستقلی را پیمود. طبیعیات نیز که به مطالعه طبیعت میپرداخت، به حوزههایی مانند فیزیک، شیمی و ستارهشناسی تقسیم شد.
علمالنفس به تدریج در قالب روانشناسی توسعه یافت. مباحث مربوط به سیاست و جامعه نیز زمینه شکلگیری علوم سیاسی و جامعهشناسی را فراهم کردند. اخلاق و زیباییشناسی نیز بهعنوان حوزههای مطالعاتی مستقل، مسیر ویژه خود را دنبال کردند.
بنابراین، بسیاری از علومی که امروزه به صورت مستقل شناخته میشوند، در گذشته بخشی از قلمرو گسترده فلسفه بودهاند.
البته امروزه برخی از متفکران، قلمرو فلسفه را به مباحثی محدود میکنند که موضوع آنها از طریق روشهای تجربی قابل بررسی نیست.
در این دیدگاه، موضوع فلسفه موجود از آن حیث که موجود است، یعنی هستی به طور کلی، مورد مطالعه قرار میگیرد؛ درحالیکه علوم مختلف به بررسی موجودات و پدیدهها از جنبهها و ویژگیهای مشخص و محدود میپردازند.
به بیان دیگر، علوم بیشتر با جزییات و موضوعات معین سروکار دارند، اما فلسفه میکوشد به پرسشهای بنیادیتر و کلیتر درباره هستی و معرفت پاسخ دهد.
۲. تفاوت فلسفه و علم از نظر روش و غایت
یکی از تفاوتهای اساسی فلسفه و علم، تفاوت آنها از نظر روش شناخت است؛ روش علوم تجربی عمدتا بر مشاهده، آزمایش و تجربه استوار است؛ اما روش فلسفی بر استدلال و تعقل عقلانی تکیه دارد. بنابراین، نمیتوان صرفا با استفاده از یک آزمایش تجربی، یک گزاره فلسفی را اثبات یا رد کرد؛ همانگونه که برای اثبات بسیاری از گزارههای علمی نیز نمیتوان تنها به استدلالهای انتزاعی فلسفی بسنده کرد.
تفاوت دیگر فلسفه و علم در غایت و هدف آنهاست؛ هدف علم، شناخت پدیدهها و فراهمکردن امکان بهرهبرداری انسان از ظرفیتها و امکانات جهان طبیعت است. علم در بسیاری از موارد به افزایش توانایی انسان برای شناخت، پیشبینی و تسلط بر پدیدههای طبیعی کمک میکند. اما فلسفه در وهله نخست در جستوجوی حقیقت است و میکوشد احکام کلی مربوط به هستی، معرفت و واقعیت را بررسی کند.
به همین دلیل، فلسفه صرفا به دنبال کاربرد عملی یا تغییر جهان نیست، بلکه در پی فهم بنیادیتر جهان و جایگاه انسان در آن است.
۳. خدمات متقابل فلسفه و علوم
یکی از پرسشهای مهم این است که فلسفه چه خدماتی به علوم ارایه میکند و در مقابل، علوم چه تاثیری بر فلسفه دارند؟
در علوم مختلف، یک سلسله اصول و مبادی وجود دارد که خود آن علوم معمولا در مقام اثبات آنها نیستند. این اصول، مبانی اولیهای هستند که دانش علمی بر آنها تکیه میکند. اثبات و بررسی بسیاری از این مبانی، در قلمرو فلسفه و به ویژه مباحث معرفتشناسی و فلسفه علم قرار میگیرد. برای نمونه، پرسشهایی مانند چیستی انسان، ماهیت زیبایی، اعتبار شناخت، مفهوم قانون طبیعت و امکان دستیابی به حقیقت، پرسشهایی هستند که نمیتوان پاسخ آنها را صرفا در محدوده یک علم تجربی جستوجو کرد.
فلسفه در تلاش است این مبانی را بررسی و تبیین کند و از این طریق، زمینه نظری و معرفتی فعالیت علوم را فراهم سازد.
از سوی دیگر، علوم نیز خدمات مهمی به فلسفه ارائه میکنند. پیشرفت دانش تجربی بشر، به ویژه در حوزههایی مانند جامعهشناسی، علوم سیاسی و روانشناسی، افقهای تازهای پیش روی فلسفه گشوده است.
فلسفه با استفاده از دستاوردهای علوم جدید، به بازاندیشی در مفاهیم و نظریههای خود میپردازد و میکوشد آنها را در پرتو شناختهای تازه بازسازی کند. در مقابل، فلسفه نیز با ارایه چارچوبهای نظری و مفهومی، به علوم کمک میکند تا یافتههای خود را بهتر تبیین و تحلیل کنند. بنابراین، رابطه فلسفه و علم یک رابطه یکطرفه نیست؛ بلکه نوعی تعامل و تاثیرگذاری متقابل میان این دو وجود دارد.
۴. مراحل تحول دانش بشری و جایگاه فلسفه
با گسترش دانش بشری، بسیاری از رشتههای علمی بهتدریج از قلمرو فلسفه جدا شده و به حوزههای مستقل تبدیل شدهاند. اما این استقلال به معنای پایان نقش فلسفه نیست. هر اندازه دانش بشری گسترش مییابد، پرسشهای تازهای درباره جهان، انسان و هستی نیز مطرح میشود و فلسفه همچنان با این پرسشها سروکار دارد.
یکی از متفکرانی که به صورت جدی درباره تحول اندیشه و دانش بشری نظریهپردازی کردهاست، آگوست کنت، متفکر فرانسوی و از بنیانگذاران جامعهشناسی، است. او در نظریه مشهور خود، تحول اندیشه بشری را در قالب سه مرحله توضیح میدهد:
مرحله نخست: مرحله ربانی یا الهیاتی: در این مرحله، انسان هنوز توانایی شناخت علمی علت پدیدهها را به دست نیاوردهاست. بنابراین، حوادث و تحولات محیط پیرامون خود را به نیروهای ماورایی، خدایان و عوامل فوق طبیعی نسبت میدهد. در واقع، انسان برای توضیح پدیدههایی که علت آنها را نمیشناسد، به نیروهای فراطبیعی متوسل میشود.
مرحله دوم: مرحله مابعدالطبیعی یا متافیزیکی: با گذشت زمان، اندیشه انسانی تحول پیدا میکند و انسان به طرح پرسشهای عقلانیتر درباره جهان و پدیدههای پیرامون خود میپردازد. در این مرحله، به جای توضیح همه پدیدهها از طریق نیروهای الهی و فوق طبیعی، مفاهیم انتزاعی و فلسفی برای تبیین آنها به کار گرفته میشوند. مباحثی مانند هستیشناسی، ماهیت اشیا، علت و معلول و مفاهیم انتزاعی در این مرحله اهمیت پیدا میکنند.
مرحله سوم: مرحله اثباتی یا علمی: در این مرحله، انسان برای شناخت جهان به مشاهده، تجربه و روشهای علمی روی میآورد. بهجای جستوجوی علل نهایی و نیروهای پنهان، تلاش میکند روابط میان پدیدهها را از طریق مشاهده و تجربه کشف کند و به قوانین علمی دست یابد. از نظر آگوست کنت، این مرحله عالیترین مرحله تحول اندیشه بشری است.
کنت معتقد بود که تحول ذهن انسان و جامعه بشری را میتوان در چارچوب همین سه مرحله بررسی کرد: مرحله الهیاتی، مرحله متافیزیکی و مرحله اثباتی. البته متفکران دیگری نیز درباره تحول تاریخی جوامع و دانش بشری نظریهپردازی کردهاند. برای نمونه، کارل مارکس و دیگر نظریهپردازان تحول اجتماعی، با رویکردهای متفاوت، مراحل و ساختارهای تحول جوامع را بررسی کردهاند.
۵. مفهوم و تعریف علم و فلسفه
برای فهم دقیقتر نسبت میان علم و فلسفه، لازم است ابتدا به معانی اصطلاحی این دو مفهوم توجه کنیم.
علم در جهان مدرن، بیش از گذشته بر مشاهده، تجربه و دادههای حسی تکیه دارد. در این نگرش، انسان برای شناخت پدیدهها صرفا به تصورات ذهنی و استدلالهای انتزاعی بسنده نمیکند، بلکه تلاش میکند شناخت خود را با واقعیتهای قابل مشاهده و تجربه تطبیق دهد.
در یکی از تعریفهای اصطلاحی، علم عبارت است از اعتقاد یقینی و مطابق با واقع؛ در مقابل جهل بسیط و جهل مرکب.
در تعریف دیگری، علم مجموعهای از قضایاست که میان آنها نوعی ارتباط و مناسبت وجود دارد؛ هرچند این قضایا ممکن است در مواردی به موضوعات خاص و جزیی نیز مربوط باشند.
بنابراین، علم را میتوان نوعی شناخت دانست که بر پایه دادههای حسی و تجربی شکل میگیرد و ذهن انسان از طریق پردازش این دادهها به شناخت پدیدهها دست مییابد.
اما فلسفه نیز در طول تاریخ معانی و تعریفهای گوناگونی داشته است.
در یک کاربرد، فلسفه تمام علوم حقیقی را دربرمیگیرد. در کاربرد دیگر، به برخی از علوم و دانشهای نظری اطلاق میشود و در کاربرد امروزیتر، بیشتر به معرفتهای غیرتجربی و عقلانی اشاره دارد.
برای روشنشدن این تفاوتها، باید به برخی مفاهیم مقدماتی در فلسفه توجه کنیم.
۶. صفات اولیه و صفات ثانویه
یکی از مباحث مهم در فلسفه، بهویژه در معرفتشناسی، بحث صفات اولیه و صفات ثانویه است.
صفات اولیه به ویژگیهایی گفته میشود که مستقل از ادراک ما در اشیا وجود دارند. دستگاه ادراکی انسان در ایجاد این ویژگیها نقشی ندارد، بلکه آنها را کشف و درک میکند. برای مثال، امتداد، شکل، جرم و حرکت از جمله ویژگیهایی هستند که در تقسیمبندی سنتی، در شمار صفات اولیه قرار میگیرند.
در مقابل، صفات ثانویه ویژگیهایی هستند که در ارتباط میان اشیا و دستگاه ادراکی انسان معنا پیدا میکنند. برای نمونه، رنگ، بو، مزه و طعم از جمله ویژگیهایی هستند که در این تقسیمبندی در شمار صفات ثانویه قرار میگیرند.
بنابراین، شناخت تفاوت میان صفات اولیه و ثانویه به ما کمک میکند تا نسبت میان واقعیت خارجی و ادراک ذهنی انسان را بهتر درک کنیم.
۷. متافیزیک یا مابعدالطبیعه چیست؟
یکی دیگر از مفاهیم اساسی در مباحث مقدماتی فلسفه، متافیزیک یا مابعدالطبیعه است. متافیزیک به مباحثی گفته میشود که از محدوده بررسیهای صرفا طبیعی و تجربی فراتر میروند و به مسایل بنیادی هستی میپردازند.
در سنت فلسفه اسلامی، مباحث مربوط به مابعدالطبیعه و خداشناسی در حوزه الهیات مورد بررسی قرار گرفتهاند.
البته باید میان الهیات به معنای عام و الهیات به معنای خاص تفاوت قائل شد. الهیات به معنای عام، مجموعهای از مباحث مربوط به هستی، وجود، ماهیت و مسایل بنیادی متافیزیکی را دربرمیگیرد؛ اما الهیات به معنای خاص، بیشتر به مباحث خداشناسی اختصاص دارد. بنابراین، متافیزیک در معنای گسترده خود به بررسی واقعیتهایی میپردازد که شناخت آنها صرفا از طریق روشهای تجربی امکانپذیر نیست.
اصطلاح متافیزیک در تاریخ فلسفه با آثار ارسطو ارتباط دارد. مجموعهای از مباحث فلسفی او که پس از مباحث طبیعیات تنظیم شده بود، بعدها با عنوان متافیزیک شناخته شد. این عنوان به تدریج برای اشاره به مباحثی به کار رفت که از محدوده طبیعیات فراتر میرفتند و به موضوعاتی مانند وجود، ماهیت، علتهای نخستین و اصول بنیادین هستی میپرداختند.
۸. نسبت علم، فلسفه و متافیزیک
اکنون میتوانیم نسبت میان سه مفهوم علم، فلسفه و متافیزیک را روشنتر بررسی کنیم. اگر علم را به معنای مطلق آگاهی و شناخت در نظر بگیریم، فلسفه نیز بخشی از آن خواهد بود؛ زیرا فلسفه خود نوعی شناخت و معرفت است.
اما اگر علم را به معنای مجموعهای از گزارههای تجربی و مبتنی بر مشاهده و آزمایش در نظر بگیریم، قلمرو آن محدودتر از فلسفه خواهد بود. در این برداشت، فلسفه بیشتر شامل مجموعهای از شناختهای عقلانی و غیرتجربی است.
بنابراین، علم در یک معنا میتواند فلسفه را نیز دربرگیرد، اما در معنای محدود و مدرن خود، در مقابل معرفت فلسفی و غیرتجربی قرار میگیرد.
متافیزیک نیز در سنت فلسفی بخشی از فلسفه به معنای قدیمی آن محسوب میشود؛ هرچند در کاربردهای امروزی، گاهی این دو مفهوم به یکدیگر نزدیک میشوند.













