✍️مانی فرهمند
بخش دوم
این تکثر را باید از دو زاویه متفاوت بررسی کرد. از یک‌سو، افزایش شمار جبهات نشان می‌دهد که مخالفت با حاکمیت گروه ط-البان به چند چهره و سازمان محدود نمانده و زمینه‌های مختلفی برای شکل‌گیری تشکل‌های نظامی وجود دارد. از سوی دیگر، همین روند می‌تواند نشانه‌ای از پراکندگی مخالفان و دشواری ایجاد یک ساختار سیاسی و نظامی مشترک باشد. هنگامی که یک تشکل تازه به دلیل اختلافات درون‌سازمانی یا نارضایتی از رهبری موجود از بدنه یک جبهه جدا می‌شود و سازمان مستقلی تشکیل می‌دهد، مسئله فقط افزایش تعداد گروه‌ها نیست؛ بلکه پرسش مهم‌تر این است که چرا مخالفان گروه ط-البان، با وجود داشتن هدف مشترک در مخالفت با حاکمیت کنونی، هنوز نتوانسته‌اند سازوکار موثری برای مدیریت اختلافات و هماهنگی سیاسی ایجاد کنند.
مسئله دیگر، تغییر تدریجی جغرافیای فعالیت مخالفان گروه ط-البان است. در سال‌های نخست پس از سقوط جمهوری، تصویر عمومی مقاومت مسلحانه بیشتر با پنجشیر و اندراب در استان بغلان پیوند داشت. این مسئله تا اندازه زیادی تحت تاثیر خاستگاه جغرافیایی و اجتماعی جبهه مقاومت ملی و شماری از فرماندهان پیشین قرار داشت. اما گزارش‌های ماه‌های اخیر از فعالیت گروه‌های مخالف در مناطق مختلف شمال، شمال‌شرق، مرکز، غرب و حتی جنوب خراسان‌افغانستان حکایت می‌کنند. به ویژه ادعاهای مربوط به فعالیت جبهه متحد خراسان‌افغانستان در هلمند و قندهار و تحرکات جبهه جمهوری‌خواهان در استان‌هایی چون بامیان، غور و غزنی، از نظر گسترش جغرافیایی مخالفت مسلحانه قابل توجه است.
این تغییر جغرافیایی یک پرسش اساسی را مطرح می‌کند: آیا مخالفت با گروه ط-البان در حال عبور از محدوده‌های قومی و جغرافیایی پیشین است؟ در سال‌های گذشته، یکی از مشکلات اساسی مخالفان گروه ط-البان این بود که بخش مهمی از تصویر مقاومت مسلحانه با مناطق شمالی و عمدتا با گروه‌های غیرپشتون پیوند خورده‌بود. چنین تصویری، حتی اگر تمام واقعیت اجتماعی مقاومت را بازتاب نمی‌داد، در شکل‌گیری برداشت عمومی از ماهیت قومی مخالفت با گروه ط-البان تاثیر داشت. ظهور جبهه متحد خراسان‌افغانستان با رهبری سامی سادات و ادعای فعالیت در مناطق جنوبی می‌تواند از نظر نمادین و سیاسی اهمیت داشته باشد؛ زیرا حضور چهره‌ها و فرماندهان پشتون در میان مخالفان مسلح گروه ط-البان، امکان طرح این مسئله را فراهم می‌کند که مخالفت با حاکمیت این گروه الزاما به یک قوم یا منطقه خاص محدود نیست.
با این‌حال، نباید از یک تحول محدود، نتیجه‌ای فراگیر استخراج کرد. فعالیت یک فرمانده یا تشکل در یک منطقه، به تنهایی نشان‌دهنده شکل‌گیری پایگاه اجتماعی گسترده در آن منطقه نیست. برای عبور از این محدودیت، جبهات مخالف گروه ط-البان باید بتوانند میان فعالیت نظامی و مطالبات سیاسی و اجتماعی مردم ارتباط برقرار کنند. مخالفت با سیاست‌های گروه ط-البان، نارضایتی از محدودیت‌های اجتماعی، محرومیت از مشارکت سیاسی و اعتراض به انحصار قدرت، زمینه‌هایی هستند که می‌توانند به شکل‌گیری یک مخالفت فراگیر کمک کنند؛ اما هیچ‌یک از این موارد به‌خودی‌خود به معنای حمایت عمومی از مبارزه مسلحانه نیست. میان نارضایتی مردم از حاکمیت و آمادگی آنها برای پیوستن به یک جنگ تازه فاصله قابل توجهی وجود دارد.
در همین حال، تحولات روابط گروه ط-البان و پاکستان نیز معادلات مخالفان مسلح را وارد مرحله تازه‌ای کرده‌است. در ۲۲ اکتبر ۲۰۲۶، روزنامه نیویارک تایمز گزارشی درباره دیدار مقام‌های نظامی و استخباراتی پاکستان با شماری از نمایندگان مخالفان گروه ط-البان منتشر کرد. بر پایه اطلاعاتی که این روزنامه از یک مقام استخباراتی پاکستانی و یک عضو ارشد مقاومت نقل کرده‌بود، این تماس‌ها طی ماه‌های گذشته با هدف بررسی حمایت احتمالی از گروه‌های مخالف گروه ط-البان صورت گرفته‌بود. دو روز بعد، در ۲۶ اکتبر، لانگ وار ژورنال در تحلیلی به پیامدهای احتمالی این تماس‌ها پرداخت و آن را برای مخالفان گروه ط-البان یک معادله پیچیده توصیف کرد. پاکستان رسما حمایت تسلیحاتی یا استخدام نیرو برای جنگ با گروه ط-البان را رد کرده‌است؛ بنابراین، این تماس‌ها را نباید به عنوان توافق قطعی برای حمایت نظامی معرفی کرد (لانگ وار ژورنال، ۲۶ اکتبر ۲۰۲۶).
پاکستان که برای دهه‌ها از مهم‌ترین حامیان گروه ط-البان به شمار می‌رفت، اکنون در پی تشدید اختلافات امنیتی با این گروه، با معادله پیچیده‌ای روبه‌رو شده است. اسلام‌آباد از یک‌سو خواهان مهار تهدیدهای امنیتی ناشی از فعالیت تحریک گروه ط-البان پاکستان است و از سوی دیگر، گروه ط-البان حاضر نشده‌اند تمام مطالبات امنیتی پاکستان را بپذیرند. در چنین شرایطی، بررسی ارتباط با مخالفان گروه ط-البان می‌تواند برای اسلام‌آباد ابزاری جهت افزایش فشار بر حاکمیت کابل باشد. با این حال، چنین رویکردی برای مخالفان گروه ط-البان نیز بدون هزینه نخواهد بود. پاکستان در حافظه سیاسی بخش بزرگی از جامعه خراسان‌افغانستان به‌عنوان یکی از بازیگران اصلی حمایت از گروه ط-البان و مداخله در معادلات داخلی خراسان‌افغانستان شناخته می‌شود. بنابراین، هرگونه وابستگی آشکار به حمایت اسلام‌آباد می‌تواند اعتبار ملی جبهات مخالف را با پرسش‌های جدی روبه‌رو سازد.
افزون بر این، حمایت خارجی همیشه به معنای تقویت یک جریان سیاسی نیست. تجربه‌های تاریخی خراسان‌افغانستان نشان داده‌است که رقابت قدرت‌های منطقه‌ای بر سر حمایت از گروه‌های مسلح می‌تواند اختلافات درونی آنها را تشدید کند و اولویت‌های یک جریان سیاسی را تحت تاثیر منافع حامیان خارجی قرار دهد. اگر جبهات مخالف گروه ط-البان نتوانند استقلال تصمیم‌گیری سیاسی خود را حفظ کنند، ممکن است به جای تبدیل‌شدن به یک بدیل ملی، به ابزار فشار در رقابت‌های منطقه‌ای تبدیل شوند. این مسئله به ویژه در شرایط کنونی که روابط گروه ط-البان و پاکستان به شدت متشنج شده، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
با وجود همه این تحولات، شاید اساسی‌ترین چالش مخالفان گروه ط-البان نه در میدان نظامی، بلکه در عرصه سیاست باشد. جبهات مختلف در مخالفت با حاکمیت گروه ط-البان اشتراک دارند، اما هنوز تصویر روشنی از توافق آنها درباره آینده خراسان‌افغانستان وجود ندارد. آیا همه این گروه‌ها خواهان بازگشت نظام جمهوری پیشین هستند؟ آیا درباره ساختار متمرکز قدرت توافق دارند یا از تمرکززدایی و توزیع متوازن صلاحیت‌های سیاسی حمایت می‌کنند؟ جایگاه اقوام و گروه‌های اجتماعی در نظام آینده چگونه تعریف خواهد شد؟ آیا انتخابات آزاد، مشارکت سیاسی، حقوق شهروندی و آزادی‌های اساسی مبنای نظم سیاسی آینده خواهد بود؟ پاسخ روشن و مشترک به این پرسش‌ها می‌تواند مشخص کند که مخالفان گروه ط-البان تا چه اندازه از یک ایتلاف اعتراضی به یک نیروی سیاسی دارای برنامه عبور کرده‌اند.
گزارش ۱۱ آگست بی‌بی‌سی مانیتورینگ نیز در ارزیابی وضعیت مخالفان، بر محدودیت منابع، نبود پناهگاه‌های امن، کمبود حمایت منطقه‌ای و ضعف هماهنگی میان جبهات تاکید کرده بود. در همین گزارش، فعالیت بیشتر گروه‌ها در قالب حملات چریکی، کمین و حملات محدود توصیف شده و تاکید شده‌بود که هنوز شواهد روشنی از هماهنگی عملیاتی گسترده میان این تشکل‌ها وجود ندارد. هرچند برخی رهبران مخالف از ضرورت اتحاد و تدوین نقشه راه مشترک سخن گفته‌اند، اما فاصله میان اعلام آمادگی سیاسی و ایجاد یک ساختار عملیاتی مشترک همچنان پابرجاست.
تجربه سقوط جمهوری نیز نباید از نظر این جریان‌ها دور بماند. یکی از عوامل مهم ناکامی نظم سیاسی پیشین، اختلافات درونی، رقابت بر سر قدرت، ضعف نهادهای سیاسی و فقدان اعتماد میان بخش‌های مختلف ساختار حاکمیت بود. اگر جبهات مخالف گروه ط-البان نتوانند از این تجربه درس بگیرند و پیش از هرگونه تحول سیاسی بر سر اصول اساسی نظام آینده به توافق برسند، احتمال دارد خراسان‌افغانستان بار دیگر با همان منازعات قدرت در قالبی متفاوت روبه‌رو شود. صرف مخالفت با یک نظام سیاسی، تضمین‌کننده توافق بر سر نظام جایگزین نیست.
در مجموع، افزایش فعالیت جبهات مخالف گروه ط-البان را باید تحولی قابل توجه در وضعیت سیاسی و امنیتی خراسان‌افغانستان دانست؛ تحولی که از تداوم مخالفت مسلحانه و تلاش برای ایجاد فشار بر حاکمیت گروه ط-البان حکایت می‌کند. گزارش‌های ۳۰ سپتامبر و ۲ نوامبر ۲۰۲۶ لانگ وار ژورنال، در کنار گزارش ۱۱ آگست بی‌بی‌سی مانیتورینگ، نشان می‌دهند که فعالیت این جریان‌ها در ماه‌های اخیر از نظر شمار عملیات ادعایی، تنوع تشکیلاتی و پراکندگی جغرافیایی افزایش یافته است. با این‌حال، هنوز شواهد کافی برای نتیجه‌گیری درباره تبدیل این جبهات به یک نیروی نظامی یکپارچه یا بدیل سیاسی آماده وجود ندارد. افزایش عملیات ادعایی، ظهور تشکل‌های جدید و گسترش جغرافیای فعالیت، تنها بخشی از معادله است. بخش تعیین‌کننده‌تر، توانایی این جریان‌ها در ایجاد هماهنگی، جلب اعتماد اجتماعی، حفظ استقلال سیاسی و ارایه یک طرح روشن برای آینده خراسان‌افغانستان خواهد بود.
گروه ط-البان ممکن است افزایش فعالیت مخالفان را به‌عنوان تهدیدی محدود و قابل مهار ارزیابی کنند؛ اما تداوم چنین وضعیتی نشان می‌دهد که کنترل ساختارهای حکومتی و امنیتی به‌تنهایی نمی‌تواند تمام مسایل مربوط به مشروعیت، مشارکت سیاسی و رضایت اجتماعی را حل کند. در مقابل، مخالفان گروه ط-البان نیز باید درک کنند که صرف افزایش شمار جبهات و عملیات نظامی، آنها را به بدیل سیاسی تبدیل نمی‌کند. آنچه در نهایت می‌تواند مسیر آینده خراسان‌افغانستان را تحت تاثیر قرار دهد، نه فقط تعداد گروه‌های مسلح، بلکه میزان توانایی آنها در تبدیل مخالفت مشترک به یک توافق سیاسی فراگیر و قابل اعتماد است.
