✍️اسحاق ثاقبی داراب
پیشنهاد پایهگذاری «نهاد بینالمللی میانفرهنگی پاسداری از میراث علمی و فلسفی ابنسینای بلخی» از سوی اشراق حسینی، پژوهشگر فلسفه و جامعهشناسی و معین پیشین وزارت معارف خراسانافغانستان، در نشست بینالمللی کاخ ملل سازمان ملل متحد در ژنو، بار دیگر اهمیت جایگاه این دانشمند بزرگ را در تاریخ تمدن بشری برجسته ساخت.
این پیشنهاد که در نشست مشترک خراسانافغانستان، ایران و تاجیکستان مطرح شد، فراتر از یک ابتکار فرهنگی و علمی، فرصتی ارزشمند برای بازاندیشی در میراث فکری یکی از بزرگترین معماران عقلانیت در تاریخ بشر است.
در روزگاری که جهان با بحران افراطگرایی، تعصب مذهبی، خودکامگی سیاسی، جنگهای هویتی و سوءاستفاده از دین روبهروست، بازخوانی اندیشههای ابنسینا تنها بزرگداشت یک شخصیت تاریخی نیست؛ بلکه بازگشت به سرچشمههای خردورزی، تساهل، دانشاندوزی و مسوولیت انسانی است. این ضرورت برای خراسانافغانستان، که زیر سلطه یک نظام ایدئولوژیک و ضدمدرن گرفتار شده، اهمیت صدچندان دارد.
ابنسینای بزرگ؛ فراتر از یک فیلسوف
ابوعلی حسین بن عبدالله ابنسینا، مشهور به شیخالرئیس، حکیم، پزشک و فیلسوف برجسته بلخ، از چهرههای استثنایی تاریخ اندیشه انسانی است که آثارش مرزهای جغرافیایی، مذهبی و فرهنگی را پشت سر گذاشت. او نهتنها در فلسفه و پزشکی، بلکه در منطق، روانشناسی، علوم طبیعی، ریاضیات و الهیات نیز تأثیری ماندگار بر جای گذاشت.
کتابهای «شفا» و «قانون در طب» از برجستهترین آثار او هستند که قرنها در مراکز علمی شرق و غرب تدریس شدند. کتابهای ابنسینا در شکلگیری سنت فلسفی اروپا و تحول پزشکی جهان نیز نقش مهمی داشتند. شهرت او در غرب با نام «اویسینا» (Avicenna) گواهی بر گستره نفوذ علمی و فکری این حکیم بلخی است.
با اینهمه، تقلیل ابنسینا به یک پزشک یا فیلسوف نظری، نادیده گرفتن بخش مهمی از میراث اوست. اهمیت اندیشه وی در این است که دانش، اخلاق، سیاست، جامعه و سعادت انسان را در پیوندی متقابل بررسی میکند.
عقل، قانون و عدالت؛ بنیانهای اندیشه سیاسی ابنسینا
یکی از ابعاد کمتر شناختهشده اندیشه ابنسینا، فلسفه سیاسی و اجتماعی اوست. هرچند او برخلاف برخی فیلسوفان، کتاب مستقل و جامعی در قالب یک نظام سیاسی تالیف نکرد، دیدگاههای سیاسیاش را میتوان در بخشهایی از آثار فلسفی، بهویژه «شفا»، «اشارات و تنبیهات»، «اقسام العلوم» و رسالههای مربوط به سیاست و حکمت عملی، بررسی کرد.
ابنسینا انسان را موجودی اجتماعی میدانست که برای تامین نیازهای زندگی و رسیدن به کمال، ناگزیر از همکاری با دیگران است. از این منظر، جامعه بدون قانون، عدالت، تقسیم مسئولیتها و همکاری متقابل نمیتواند به سعادت و نظم پایدار دست یابد.
در اندیشه او، قانون و قانونگذاری جایگاه مهمی دارند. با این حال، آنچه در فلسفه سیاسی او اهمیت ویژه دارد، پیوند قانون با مصلحت عمومی، عدالت، اخلاق و سعادت انسان است.
ابنسینا همچنین درباره ویژگیهای زمامدار و مسوولیت سیاسی او سخن میگوید. حاکم باید از خرد، تدبیر، عدالت و شناخت برخوردار باشد و قدرت سیاسی را در خدمت ساماندهی جامعه قرار دهد. او حتی غصب قدرت و ستمگری حاکم را محکوم میکند و در برخی مباحث سیاسی خود، موضعی بسیار سخت در برابر زمامدار ظالم میگیرد.
این دیدگاهها نشان میدهد که سیاست در دستگاه فکری ابنسینا صرفا هنر حفظ قدرت نیست؛ بلکه مسئولیتی اخلاقی و اجتماعی برای تامین خیر عمومی و فراهمسازی زمینه کمال انسانی است.
خراسانافغانستان؛ قربانی حاکمیت جهل و افراطگرایی
اکنون خراسانافغانستان در نقطه مقابل بسیاری از ارزشهایی قرار گرفته است که اندیشهورزی ابنسینا بر آنها استوار بود. گروه ط-البان با تحمیل قرائتی بسته، انحصارطلبانه و افراطی از دین، فضای عمومی کشور را به عرصه سرکوب آزادیهای انسانی و محدودسازی اندیشه تبدیل کردهاست.
ممنوعیت آموزش دختران و زنان، حذف تدریجی زنان از عرصههای اجتماعی و اقتصادی، سرکوب آزادی بیان، محدودسازی رسانهها، تعقیب منتقدان، بازداشتهای خودسرانه، شکنجه و اعمال خشونت علیه مخالفان، تنها بخشی از کارنامه این گروه است.
در چنین شرایطی، خراسانافغانستان نهتنها از دستاوردهای تمدن معاصر محروم شده، بلکه بخش بزرگی از ظرفیت علمی، فرهنگی و انسانی خود را نیز از دست میدهد. جامعهای که در آن پرسشگری جرم تلقی شود، آموزش به امتیازی محدود تبدیل گردد و تفسیر انحصاری و سلیقهای یک گروه از دین جایگزین عقل و قانون شود، نمیتواند به توسعه، عدالت و پیشرفت دست یابد.
ط-البان از یکسو خود را نمایندگان دین معرفی میکنند و از سوی دیگر، با محدودکردن دانش، تعطیلکردن فرصتهای آموزشی و سرکوب آزادیهای اساسی، زمینه رشد فکری و اجتماعی جامعه را از میان میبرند. این همان وضعیتی است که بازخوانی میراث متفکرانی چون ابنسینا را به ضرورتی تاریخی و تمدنی تبدیل میکند.
ابنسینا در برابر ط-البان؛ تقابل خرد با تعصب
تقابل اندیشه ابنسینا با ذهنیت ط-البانی را باید در دو جهانبینی متفاوت جستوجو کرد: یکی بر شناخت، استدلال، پژوهش، اخلاق و جستوجوی حقیقت استوار است و دیگری بر اطاعت ایدیولوژیک، انحصار تفسیر، نفی پرسشگری و تحمیل اراده سیاسی یک گروه.
ابنسینا در پی شناخت جهان و کشف حقیقت بود. او فلسفه را عرصه پرسشگری و تعمق میدانست و در آثارش میان عقل نظری و عقل عملی پیوند برقرار میکرد. چنین نگرشی با تفکری که پرسیدن، اندیشیدن و متفاوتبودن را تهدید تلقی میکند، سازگاری ندارد.
از منظر فلسفه سیاسی ابنسینای بلخی، حکومت و قانون باید در خدمت زندگی اجتماعی، عدالت و سعادت انسان باشند. بنابراین، نمیتوان صرف تسلط نظامی یا اعمال زور را معیار مشروعیت و شایستگی حکومتداری دانست. حاکمیت سیاسی زمانی ارزش اخلاقی پیدا میکند که مسوولیتپذیر باشد و حقوق و مصالح جامعه را پاسداری کند.
همچنین، تاکید ابنسینا بر ضرورت دانش و خرد در اداره جامعه، در برابر سیاستی قرار میگیرد که تخصص، شایستگی و آموزش را قربانی وابستگی گروهی و وفاداری ایدئولوژیک میسازد.
البته نباید اندیشه ابنسینا را با مفاهیم سیاسی و حقوقی دموکراسی معاصر یکسان پنداشت؛ اما میتوان از مبانی عقلانی، اخلاقی و عدالتمحور فلسفه او برای نقد استبداد، جهل سازمانیافته و انحصار قدرت در خراسانافغانستان امروز بهره گرفت.
بازخوانی ابنسینا؛ ضرورتی برای رهایی فکری و تمدنی خراسانافغانستان
خراسانافغانستان برای عبور از وضعیت کنونی، بیش از هر زمان دیگری به بازسازی بنیانهای فکری، فرهنگی و علمی خود نیاز دارد. مبارزه با افراطگرایی تنها با تغییر ساختار سیاسی یا پایان سلطه نظامی یک گروه به سرانجام نمیرسد؛ بلکه مستلزم رهایی ذهن و جامعه از تعصب، جهل، انحصارگرایی و فرهنگ اطاعت کورکورانه است.
در این مسیر، بازخوانی آثار ابنسینای بلخی، مولانای بلخی، فارابی، بیرونی، رازی و دیگر بزرگان حوزه تمدنی ما میتواند زمینهساز احیای سنت عقلانی و تقویت هویت علمی و فرهنگی خراسانافغانستان شود. به ویژه باید اندیشه سیاسی ابنسینا درباره قانون، عدالت، مسوولیت زمامداران، ضرورت زندگی اجتماعی و سعادت انسان، از چارچوب مباحث صرفا دانشگاهی بیرون آورده شود و در گفتوگوهای عمومی درباره آینده سیاسی و اجتماعی کشور جایگاه شایستهای پیدا کند.
پیشنهاد پایهگذاری نهاد بینالمللی پاسداری از میراث علمی و فلسفی ابنسینا نیز باید به یک برنامه عملی و پایدار تبدیل شود؛ برنامهای که شامل پایهگذاری مراکز پژوهشی، ترجمه و انتشار آثار، برگزاری همایشهای علمی، حمایت از پژوهشگران جوان و گسترش همکاری دانشگاههای خراسانافغانستان، ایران، تاجیکستان و دیگر کشورهای جهان باشد.
خراسانافغانستان نمیتواند با حذف زنان، تعطیلی آموزش، سرکوب اندیشه و گسترش فرهنگ ترس، آیندهای روشن بسازد. سرزمین ابنسینا شایسته آن است که بار دیگر به کانون دانش، فلسفه، فرهنگ و گفتوگوی تمدنی تبدیل شود.
ابنسینا متعلق به گذشته نیست؛ او سرمایه فکری امروز و فردای بشریت است.
خراسانافغانستان برای رهایی از تاریکی افراطگرایی، به بازگشت به چراغ عقلانیت نیاز دارد؛ چراغی که قرنها پیش از بلخ روشن شد و هنوز میتواند راه آینده این سرزمین و منطقه را روشن سازد.













