✍️آرزو پرنیان
عاشورا و تاسوعا از مهمترین مناسبتهای مذهبی در جهان اسلام به شمار میروند. تاسوعا به نهم ماه محرم و عاشورا به دهم محرم گفته میشود؛ روزی که در سال ۶۱ هجری قمری، امام حسین بن علی، نوه پیامبر اسلام، همراه با یاران و اعضای خانوادهاش در سرزمین کربلا در عراق امروزی به دست سپاه یزید بن معاویه کشته شد. این رویداد به یکی از تاثیرگذارترین حوادث تاریخ اسلام تبدیل شد و طی قرنها به نماد مبارزه با ستم، دفاع از عدالت و ایستادگی در برابر استبداد بدل گردید.
در فرهنگ شیعه، عاشورا بزرگترین مناسبت مذهبی سال محسوب میشود. شیعیان امام حسین را نماد حقطلبی و مقاومت میدانند و هر سال با برگزاری مراسم سوگواری، گردهماییهای مذهبی، روضهخوانی، سینهزنی و آیینهای مختلف یاد و خاطره واقعه کربلا را زنده نگه میدارند. در میان اهل سنت نیز، هرچند شکل و گستره این مراسم متفاوت است، اما احترام به خاندان پیامبر و یادآوری حادثه کربلا جایگاه ویژهای دارد.
امروزه عراق، ایران، پاکستان، هند، لبنان، بحرین، جمهوری آذربایجان و خراسانافغانستان از مهمترین کشورهایی هستند که در آنها مراسم عاشورا و تاسوعا با حضور گسترده مردم برگزار میشود. شهرهای کربلا و نجف در عراق هر سال میزبان میلیونها زائر از سراسر جهان هستند و مراسم محرم در بسیاری از کشورهای اسلامی به بخشی از هویت فرهنگی و اجتماعی جوامع تبدیل شدهاست.
در خراسانافغانستان، آیینهای عاشورا سابقهای دارد. شهرهایی مانند هرات، کابل، مزارشریف، بامیان، دایکندی و برخی مناطق بدخشان و غزنی از مراکز مهم برگزاری این مراسم بودهاند. در هرات، که یکی از کهنترین مراکز تمدن و فرهنگ خراسانافغانستان به شمار میرود، مراسم محرم نه تنها در میان شیعیان بلکه در برخی مناطق با مشارکت و احترام گسترده اقشار مختلف جامعه برگزار میشد. تکایا، حسینیهها و مساجد در دهه نخست محرم محل برگزاری مراسم سوگواری و گردهماییهای مذهبی بودند و عاشورا به بخشی از حافظه فرهنگی و تاریخی شهر تبدیل شده بود.
با وجود فراز و نشیبهای سیاسی در دهههای گذشته، مراسم عاشورا در خراسانافغانستان به طور عمومی ادامه یافتهاست. با این حال، در سالهای اخیر با روی کار آمدن گروه ط_البان گزارشهایی از محدودیتها و ممنوعیتهای اعمالشده از سوی این گروه در برخی شهرهای بزرگ، منتشر شده است. گروه ط_البان که از قرائتی سختگیرانه، انحصارطلبانه و بهشدت ایدیولوژیک از دین پیروی میکند، در مواردی برگزاری این آیینها را با محدودیت، تهدید، نظارت شدید امنیتی و حتی جلوگیری مستقیم از تجمعات مذهبی شیعیان مواجه کردهاست. در برخی مناطق، برگزاری دستههای عزاداری، نصب نمادهای مذهبی، استفاده از بلندگو، یا تجمع در تکایا و حسینیهها با فشار و ممانعت روبهرو شده و برگزارکنندگان ناچار به اخذ مجوزهای دشوار یا رعایت محدودیتهای تحمیلی شدهاند.
منتقدان این رویکرد را نشانهای از نگاه ستیزهجویانه و تبعیضآمیز گروه ط_البان نسبت به شعائر مذهبی شیعیان و تلاش برای محدود کردن حضور اجتماعی آنان تلقی میکنند. این اقدامات با واکنشهای متفاوتی از سوی شهروندان شده است. منتقدان این محدودیتها معتقدند که عاشورا تنها یک مراسم مذهبی نیست، بلکه بخشی از میراث فرهنگی و تاریخی صدها شهروند کشور محسوب میشود؛ میراثی که از دور دستها در زندگی اجتماعی مردم حضور داشتهاست.
در نهایت، فارغ از اختلافهای مذهبی و سیاسی، عاشورا در حافظه تاریخی مسلمانان نماد ایستادگی در برابر ظلم و دفاع از کرامت انسانی است. به همین دلیل، واقعه کربلا پس از نزدیک به چهارده قرن همچنان الهامبخش جنبشهای فکری، فرهنگی و اجتماعی در بخشهای مختلف جهان اسلام باقی مانده و هر سال با فرا رسیدن ماه محرم، بار دیگر در ذهن و وجدان میلیونها انسان زنده میشود.
