✍محمد نوید دانشپور
موج تازهای از اعتراضات اقتصادی در ایران که با افزایش ناگهانی نرخ ارزهای خارجی در برابر ریال آغاز شد، در روزهای اخیر به یکی از مهمترین چالشهای داخلی این ایران تبدیل شدهاست. این اعتراضات که ابتدا جنبه صنفی و معیشتی داشت، بهتدریج رنگ و بوی سیاسی نیز به خود گرفت.
علی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی ایران، روز شنبه، ۱۳ جدی/دی، در واکنش به این تحولات گفت که افزایش نرخ ارزهای خارجی در برابر پول ملی «طبیعی نیست» و آن را نتیجه «کار دشمن» دانست. این نخستین موضعگیری مستقیم او درباره اعتراضات اخیر به شمار میرود.
به گزارش خبرگزاری تسنیم، خامنهای تاکید کرد که مسئولان اقتصادی کشور نیز قبول دارند که افزایش نرخ ارز یک مشکل جدی است و دولت در تلاش است تا راهحلی برای مهار آن پیدا کند. او با این حال، نقش عوامل خارجی را در بیثباتی بازار ارز برجسته دانست.
رهبر ایران با اشاره به اعتراضات یک هفته اخیر گفت که بخشی از معترضان، بهویژه کسبهکاران و دکانداران، بهدلیل فشارهای اقتصادی و افزایش نرخ ارز اعتراض کردهاند و این اعتراض را «درست» خواند.
با این وجود، خامنهای میان معترضان صنفی و آنچه «اغتشاشگران» خواند، تفکیک قایل شد. او گفت که به باورش، «یک عده تحریک و مزدور شدهاند» و دشمنان جمهوری اسلامی ایران در پشت صحنه برخی شعارها و تحرکات قرار دارند.
خامنهای همچنین مدعی شد که در جریان اعتراضات، شعارهایی «ضد اسلام، ضد ایران و ضد جمهوری اسلامی» سر داده شدهاست؛ موضوعی که از نگاه مقامهای حاکم، نشاندهنده عبور بخشی از اعتراضات از مطالبات صرفا اقتصادی است.
او تاکید کرد که مسئولان باید با معترضان گفتوگو کنند و حرف آنان را بشنوند، اما در عین حال گفت که «با اغتشاشگر حرف زدن فایده ندارد» و باید با آنان برخورد شود؛ موضعی که همواره در واکنش رسمی حکومت به اعتراضات تکرار شدهاست.
اعتراضات کنونی ایران از روز یکشنبه هفته گذشته آغاز شد؛ زمانی که شماری از دکانداران در تهران در واکنش به افزایش شدید نرخ دالر و کاهش ارزش ریال، دست به تجمع اعتراضی زدند.
این اعتراضات بهسرعت از تهران فراتر رفت و به شهرهای مختلف ایران گسترش یافت. گزارشها و تصاویر منتشرشده در شبکههای اجتماعی نشان میدهد که معترضان در برخی شهرها، علاوه بر مطالبات اقتصادی، شعارهایی علیه حکومت سر دادهاند.
از منظر اقتصادی، افزایش نرخ ارز در ایران بهطور مستقیم بر قیمت کالاهای اساسی، مواد خوراکی، کرایهها و هزینههای روزمره تاثیر گذاشته و فشار معیشتی بر اقشار متوسط و پایین جامعه را تشدید کردهاست.
کارشناسان اقتصادی در رسانههای رسمی ایران نیز ریشه این بحران را ترکیبی از عوامل داخلی و خارجی میدانند؛ از جمله تحریمهای بینالمللی، کسری بودجه دولت، کاهش درآمدهای ارزی و بیاعتمادی عمومی به سیاستهای پولی.
در همین حال، برخی رسانهها گزارش دادهاند که در جریان اعتراضات اخیر، دستکم هشت معترض جان باخته و دهها تن دیگر بازداشت شدهاند؛ آماری که هنوز بهصورت رسمی از سوی مقامهای دولتی ایران تایید یا رد نشدهاست.
دولت ایران تاکنون وعده داده که با ابزارهای کنترلی، از جمله مدیریت بازار ارز و برخورد با «دلالان»، نوسانات شدید نرخ ارز را مهار کند؛ اما منتقدان میگویند این اقدامات تاکنون نتوانسته اعتماد عمومی را بازگرداند.
تجربه اعتراضات پیشین در ایران نشان میدهد که بحرانهای اقتصادی، بهویژه کاهش ارزش پول ملی، بهسرعت میتواند به نارضایتی اجتماعی و سیاسی گسترده تبدیل شود؛ موضوعی که مقامهای ارشد نظام نیز نسبت به آن حساسیت ویژه دارند.
روی همرفته باید گفت که اعتراضات اخیر بار دیگر نشان داد که اقتصاد ایران در شرایط شکنندهای قرار دارد و تا زمانی که راهحلهای پایدار برای مهار تورم، تثبیت نرخ ارز و بهبود معیشت مردم ارائه نشود، احتمال تداوم یا تکرار چنین ناآرامیهایی همچنان وجود خواهد داشت.
