نویسنده: حسیب فقیری

بخش چهارم

به قول نويسنده فرانسوي “الويه روا” تمام نيروهای مسعود را دهقانان تشکيل می‌دادند. دهقانانی که خود یک اشتیاق متداوم و معنادار به منطقه و سرزمین‌شان داشتند. این افراد خوی پاک، دل بی‌ریا، حیثیت معنوی و رفتار عام پسند داشتند؛ رفتاری که انسان در نشست و برخواست با آنان آرامش می‌گرفت.

رهبري اين دهقانان را کسی از ميان خودشان که رزمنده بود به عهده داشت. رزمنده چریکی که پر انرژی و باقوت عمل می‌کرد، به عباره ديگر جامعه مدنی پنجشیر رزمندگان مسعود را تشکيل می‌دادند.
آنان مبارزه شان برای مدنیت و آزادی معنادار اجتماعی بود آزادی که در او حق زندگی بدون انقیاد و تکلف را شاهد باشند.

این زرمندگان فقط بدنبال آرامش در سایه اعتقادات‌شان را انتظار داشتند که در ميان‌شان نظامی‌گری به حيث يک حرفه در نيامده بود؛ ولی به احمدشاه مسعود اخلاص کامل داشتند و از او در محور مبارازت‌شان نه تنها به عنوان مبارز که به عنوان یک انسان با وقار و با معنا می‌نگریستند.

بعضی از این رزمندگان مسعود را یک شب زنده‌دار و متحرک می‌گفتند؛ و بعضی‌ها او را مبارز نترسی می‌دانستند که شب‌ها خواب ندارد.

مسعود در نبرد استخباراتی از خلاقت و ظرافت خاص برخوردار بود، او جدا از این‌که یک چریک خوب بود یک استخباراتی خوب نیز بود، او با شوروي مقابله مستقيم نه نموده و جلو پيشرفت‌شان را نمي‌گرفت.

از روزهاي اول عمليات چريکي‌اش او افرادي را که برايش اطلاعات مي‌فرستادند، در جاهاي حساس جابجا کرده بود.
اردوي خراسان‌افغانستان روزها، هفته‌ها و يا حتي ماه‌ها قبل خبر مي‌شد که شوروي‌ها قصد راه اندازي حملات را عليه مسعود دارند و اين اطلاعات را به او ميرسانيدند.

اردوی خراسان‌افغانستان جدا از این‌که در تحت سیطره‌ی نظام کمونیستی قرار داشت لیک نوع برخوردهای که از نوع حاکمیت موجود آنان را اذیت می‌کرد را درک می‌نمودند و یک تعداد آنها با پالیسی موجود دولت آن وقت سر ناسازگاری داشتند و در صدد آن بودند تا برای تغییر و ایجاد یک نظام بدون انقیاد را شاهد باشند حتا تعداد زیاد از افراد اردو در طول جنگ‌های مسعود با او یک‎جای شدند قوماندان گلزارخان و دیگر فرماندهان مشهور مسعود از جمله کسانی بودند که در اردوی خراسان‌افغانستان کار می‌کردند.

با آغاز بمباران هوايي روس‌ها، نيروهاي مسعود به دره‌هاي فرعي بالا رفته و دره اصلي را تخليه مي‌کردند. اردوي سرخ و داخلي‌ها وقتي که به دره داخل مي‌شدند، اکثرا با مردم ملکي و تعدادی حيوانات مواجه مي‌شدند. آنها در مراحل اولي حمله با مقاومت مجاهدين مواجه نمي‌شدند. هر طرف دره را خالی می‌دیدند و فکر می‌کردند در این دره زنده جانی وجود ندارد.

مسعود به ستون‌های تانک شوروی اجازه ورود به دره را میداد و بعدها به نيروهای خود امر حمله را صادر می‌کرد. جنگ با اين ستون‌های زرهی هم چندان مستقيم نبود.
چند مجاهد با غيرت با راکت انداز فرستاده می‌شد؛ تا تانک اول و آخر قطار را بزنند.
مجاهدين ديگر که در ميان درخت‌ها و سنگ‌ها خود را پنهان نموده بودند، بر بقيه کاروان با ماشين‌دار حمله کرده و سپس عقب نشيني مي‌کردند. اگر مسعود از همین تکتیک در نوع جنگ خود استفاده نمی‌کرد روس‌ها به آسانی وسادگی می‌توانستند نیروهای مسعود را از پای دربیاورند زیرا نیروهای آن‌ها به اندازه صد چند نیروه‌های مسعود بود، در دره پنجشير درآن زمان تنها يک جاده به داخل شدن و خارج شدن وجود داشت که از دالان سنگ داخل و به کوتل انجمن که آن طرف آن کران و منجان بدخشان است خارج می‌شد.

نبود راه دیگر به‌داخل این دره به مسعود و نیروهایش کمک زیادی می‌کرد.
اکثرا نيروهای شوروي وادار می‌شدند تا تانک‌های خود را رها نمايند. وقتی روس‌ها به‌صورت پیاده در جهت دریافت و کشتن نیروهای مسعود می‌شافتند تانک‌هاي رها شده‌ای آنان با يک سلسله ترميمات توسط ميخانيک‌های مسعود در ظرف يک هفته به حيث سلاح مجاهدين در مي‌آمد. میخانیک‌های که هم با روش چریکی بلد بودند و هم از اراضی و منطقه خویش آگاهی کامل داشتند.

قبلا اشاره کردم که مسعود علاقه چندانی به پاکستانی‌ها نداشت و از آن کشور متنفر بود، مسعود از چنان ظرافتی و خردی برخوردار بود که توان جنگاندن نيروهاي ارتش خراسان‌افغانستان را دربرابر شوروي داشت و گاهی آنان را علیه یکدیگر می‌جنگاند.

تعداد زياد افراد در اردوي خراسان‌افغانستان به رهبران مجاهدين چون احمدشاه مسعود، نسبت به شوروي‌ها بيشتر وفادار بودند. در بعضي حالات مسعود افراد اردوي کمونيستي را به ماندن در اردو تشويق مي‌کرد، زيرا آن‌ها به حيث منبع اطلاعات بسيار مفيد بودند.

شوروی‌ها در حمله به پنجشير و احد‌هاي ارتش خراسان‌افغانستان را پيش از نيروهاي خود ارسال مي‌کردند؛ تا تلفات ناشي از حملات ناگهاني را افغانستانی‌ها متحمل شوند. مسعود از اين تاکتيک بهره برداري نموده، راه ميان عساکر افغانستاني و شوروي را قطع نموده و در نتيجه تعداد زياد عساکر افغانستاني به مجاهدين تسليم شده سلاح و مهمات زياد را به مجاهدين تحويل مي‌دادند.

در ختم حمله ششم، مسعود براي خود در سطح خراسان‌افغانستان شهرت کمائي کرد و در خارج نيز از او و دره پنجشير به صفت سمبول مقاومت عليه تهاجم شوروي ياد مي‌شد.
مسعود در پنجشير نيز از محبوبيت خاصي برخوردار بود و مردم به او احترام زياد مي‌کردند. گرچه او مي‌توانست به نحوي که خودش مي‌خواست آن دره را اداره کند، اما او ترجيح مي‌داد، امور دره را توسط شورا‌های علما، موسفيدان و مجاهدين اداره نمايد؛ تا آن‌ها خود را در اداره امور شريک احساس کنند.
به همين خاطر مسعود نسبت به قوماندان‌هاي ديگر که به کمک آي‌اس‎آي عمليات مي‌کردند، زيادتر تمايلات مردم را در پيش‌برد کارهايش مد نظر می‌گرفت.

فرماندهان مجاهدين مستقر در پاکستان از وجود کمپ‌هاي مهاجرين در پشاور و کويته استفاده مي‌بردند.

سهميه غذا برای مهاجرين از طريق حکمتيار، سياف، رباني وساير رهبراني که مورد تائيد آي‌اس‌آي بودند کنترول مي‌شد.
حکمتيار از کمپ‌ها به حيث پناه گاه مردم ملکي، محل استقرار نيروهاي نظامي و پايگاه سياسي استفاده مي‌کرد.
از سوي ديگر مسعود بالاي نيرويي اعتماد داشت که در داخل کشور وجود داشت و بر تحمل مردم ملکي که تحت ضربات پيهم شوروي قرار داشتند حساب مينمود.
مسعود در پنجشير نيروي پوليس ايجاد کرده امور ملکي را توسط کميته‌ها پيش می‌برد این کمیته‌ها تحت نام قرار گاه‌ها در آمده بود که هر منطقه بیش از ده قرار گاه را در خود داشت مسعود از درآمد سنگ‎های زمرد و لاجورد ماليه وضع می‌کرد هرچند این درآمد مشکلات نیروهای اش را حل نمیکرد؛ اما آن‌ها از آنجای که اخلاص کامل وطندوستی داشتند به این وضع قناعت می‌کردند. این نيروها گاهی به پشتيباني مردم متکي بودند مردم نیز در این جنگ با مسعود همکار بودند و او را در این مسیر تنها نمی‌گذاشتند حتا مسعود خود نیز گفته بود که او اگر تنها هم باشد در برابر این توطئه به تنهایی خواهد ایستاد مساله‌ای که مردم را نسبت به جنگ بیشتر از پیش انگیزه میداد.

در بعضی از جا‌های ديگر خراسان‌افغانستان نيز نمونه‌ای از رهبري بومی انقلاب پديد آمده بود، اما مسعود به حيث يک رهبر مشهور کسی بود که هم سیاست می‌دانست و هم در امور نظامی و استخباراتی بصورت فوق فعال عمل می‌کرد سياست زمين سوخته که از سوی شوروی در دره پنجشير اعمال می‌شد، اين دره را تخريب نموده مردم آن را بي همه چيز ساخت.

روس‌ها وقتی وضعیت را بی کنترول می‌دید و در حملات پیهم شان به چریک‌های مسعود مواجه می‌شدند ناگزیر شدن تا خانواده‌های مسکونی را آتش بزنند در پنجشیر اکثریت خانه‌های سوخته تا امروز بجا مانده است وقتی سری به آن دره زیبا میاندازی بقایای سوخته شده از خانه‌ها در آن دوره دیده می‌شود.

حملات مکرر شوروي‌ها باعث تلف شدن هزاران نفر گرديد. تا آخر 1982 بيش از 80 فيصد تعمير‌ها در پنجشير تخريب گرديده و يا خساره‌مند شدند. شوروي‌ها بخاطر مواجه ساختن مردم به قحطي حتي از تاکتيک “ديوار آهنين” در پنجشير کار گرفتند. آن‌ها ديواري را به ارتفاع شش فت در دهانه دره پنجشير اعمار نمودند؛ تا از ورود غذا و ساير مواد ضروري به دره جلوگيري کنند.
اين تاکتيک موثر نيفتاد. مجاهدين همه چيز از بسکويت گرفته تا ساجق و راديوي ترانستوري را به دره از مجراهای پیاده رو وارد مي‌نمودند.

با تخريب مزارع، کشته شدن مواشي و ادامه حالت جنگي معلوم نبود که اين مردم تا چه وقت به مقاومت ادامه خواهند داد. روس‌ها که فکر نمی‌کردند وضعیت جنگی تا این سطح جنجالی شود در پی آن بودند تا یک راه حلی در قسمت ختم جنگ و یا تصرف دریابند مسعود تصميم گرفت، به معامله‌اي با شوروي‌ها دست بزند معامله‌ای که سرنوشت سیاسی مسعود را تغییر داد.

در بهار 1983 او با شوروي‌ها اعلان آتش بس نمود. طبق اين توافق، مسعود اجازه مي‌داد يک گارنيزيون شوروي در جنوب دره باقي بماند و شوروي متعهد شده بود که به پنجشير حمله نکنند. اين آتش بس پس از سه سال مذاکره با شوروي‌ها صورت گرفت. بسياري از مردم در خارج دره از کسب اطلاع در باره اين مطلب که در عين اينکه مسعود با شوروي در جنگ بود، با آن‌ها مذاکراتي نيز انجام مي داد، در شگفت شدند.
در ابتدا مذاکرات ميان مسعود و شوروي به شکل نامه بود. بعدها مذاکرات رو در رو صورت گرفت. در دو ملاقات آخري مسعود شخصا در بحث روي جزئيات موافقت نامه آتش بس سهم گرفت. اندروپوف که به جانشيني بريژنيف رسيده بود به اين موافقت نامه صحه گذاشت. بسياري در خراسان‌افغانستان و خارج از آن اين آتش بس را تسليمي بزدلانه خواندند. يک متخصص امريکايي معامله مسعود با شوروي‌ها را با معامله “بندکت ارنولد” در امريکا مقايسه کرد. رهبر جمعيت که مسعود با او در مورد آتش بس مشوره قبلي نه نموده بود، احساس سرخورده‌گي مي‌کرد.

آتش بس مسعود از یکسو باعث رشد و تقویه او در داخل شده و در سوی به محبوبیت و شخصیت او افزود.

قبلا اشاره نمودیم که حکمیتار با مسعود حسادت داشت و رشد مسعود او را می‌آزرد. مسعود بخاطر آزادی خراسان‌افغانستان مبارزه می‌کرد در حالی‌که حکمتیار به دنبال برتری و رهبری بود و کسی را بالاتر از خود نمی‌خواست آتش بس احمدشاه مسعود با روس‌ها باعث تقويه حکمتيار شد.
استخبارات پاکستان که سال‌ها به مجاهدين غير پشتون شمال به نظر حقارت مي‌ديد به سي‌آي‌اي پيشنهاد نمود که ارسال سلاح و مهمات به مسعود را کاملا متوقف سازد. حکمتيار که از قبل نيرومند شده بود، از رسيدن سلاح‌هاي بيشتر به ديپو‌هاي آي‌اس‌آي که به همت کيسي چند برابر شده بود بهره زياد برد.
کیسی رئیس سی‌آی‌ای بود که ازطریق آی‌اس‌آی به حکمتیار همکاری می‌کرد حکمتیار به حيث يکي از متحدين نيرومند آي اس آي در آمده بود.
او به شکل يک رهبر بي احساس، بي رحم و لي موثر در آمده بود که به مخالفين خود مجال زندگي نمي‌داد.
حکمتیار با ايجاد يک سازمان منسجم در پشاور و کمپ‌هاي مهاجرين به نيروي خود افزوده بود. در این میان مسعود که با روس‌ها در آتش بس بود تلاش می‌کرد تا یک راه حل سیاسی و دیپلوماتیک را در جهت ختم و یا از سرگیری جنگ دریافت نماید.

سرهنگ يوسف از آي‌اس‌آي مي‌گفت، مي توان بر حکمتيار کورکورانه اعتماد کرد.

او مي‌گفت، اگر سلاح به او بدهي سلاح در بازار فروخته نمي‌شود، زيرا رهبري موثري دارد و بي رحمانه عمل مي‌کند. يوسف در حالی که مي‌خنديد ميگفت، وقتی در حزب حکمتيار داخل شدي، بر آمدن از آن مشکل است. یوسف میدانست که حکمتیار یک آدرس خوبی هم به پاکستان و هم به امریکاست ازین رو خنده او از یک سو بار مفهومی و مضحکانه‌ای داشت که حکمتيار ازآن بی خبر بود.

حکمتیار همه نيرو را در حزب متمرکز کرده حزب را در دست خود داشت. او مربوط به يک قبيله پشتون بود که از غزني به شمال خراسان‌افغانستان نقل مکان نموده بود. حکمتيار مکتب را در کندز خوانده سپس در مکتب حربيه در کابل شامل شد. وی بعدا به فاکولته انجنيري دانشگاه کابل پيوست. بعد از پناه بردن به پاکستان عناصر افراطي و اسلام‌گراهاي ضد غرب به اطراف او گرد آمدند.

رهبران سالخورده‌تري که از انديشه‌هاي اخوان المسلمين متاثر بودند، مانند رباني و سياف گروپ حکمتيار را جوانه‌هاي قبل از وقت مي‌دانستند. اين استادان در باره جهان اسلام به صورت وسيع‌تر فکرکرده و از تغيير تدريجي در روش اخلاقي صحبت مي‌کردند. اما حکمتيار چنين نبود. او همه تلاش خود را متوجه بدست آوردن قدرت نموده بود. حزب اسلامي حکمتيار به شکل يک اردوي در حال تبعيد در ميان مجاهدين در آمده بود.

احمدشاه مسعود که راه میانه و اسلام اعتدالی را درنظر داشت همواره تلاش می‌کرد تا در هیچ اموری بدون مشوره مردم کاری نکند او از محاسن سفیدان مردم عادی، جوانان و حتا افراد که در مسیر راه رفت و آمد می‌کردند در باره جهاد و مبارزه‌اش مشوره می‌گرفت؛ خود خواهی و دعوای رهبری در سر نداشت تنها اشتیاقی که در ضمیر و روان او متصور بود بیداری و سر بلندی خراسان‌افغانستان بود سر بلندی که او فکر می‌کرد سال‌هاست در این سرزمین وجود ندارد.

او با کودکان مثل کودک و با بزرگان مثل بزرگان برخورد می‌کرد و زمانی هم در زندگی اجتماعی‌اش مصروف می‌شد یک فرد شوخ طبع و قصه گویی در میامد او بعضی اوقات نیروهایش را به شوخی و مزاح مصروف می‌کرد و از آنان در باره ازدواج دومی و سومی می‌پرسید و گاهی مشوره یک زن داشتن را به نیروهایش می‌داد شوخ طبعی و رفتار دوستانه‌اش با نیروهای خودش و مردم نیز یک پیام میداشت رویه‌اش با مجاهدین طور دلسوزانه بود لیک جدیت در عملکردش درون تهی نبود و حیثیت معنوی اش در میان اطرافیان اش زیاد بود حتا مردم او را با این رفتارش دوست داشتند و در واقع پدر معنوی همه این مردم شمرده می‌شد.
حکمتيار مسلمان‌هاي راستين را تائيد و بقيه را رد مي‌کرد، اما او خود تعيين مي‌کرد که چه کسي مسلمان راستين است و چه کسي گمراه این دید در او ریشه در حسادتی داشت که از درون او را می‌خورد جنگ‌هاي قبلي افغانستانی‌ها به خاطر برقراري تعادل ميان بخش‌هاي مختلف جامعه به راه مي افتيد، اما حکمتيار اولين کسي بود که خواهان نابودي کامل دشمنانش بود. دشمنان او را نه تنها کمونيست‌ها و شوروي‌ها تشکيل مي‌دادند، بلکه گروه‌های ديگر مجاهدين نيز از نظر او دشمن به حساب می‌آمدند حکمتيار مسعود را به حيث رقيب اصلي خود تشخيص داده از روزهای اول در جهت تضعيف او در داخل خراسان‌افغانستان و هم از طريق معامله با استخبارات سعودی و پاکستان تلاش می‌کرد.