نویسنده حسیب فقیری

بخش سوم
مسعود عادت داشت فرصت‌های را که پس از یک نبرد چریکی بدست میاورد در خوانش کتاب و مطالعه صرف می‌کرد.
او کتاب‌های انگیزاننده‌ای چون آثار فیدل کاسترو، چه‌گوارا، ناپلئون و بخش‌های عرفانی را نیز مطالعه می‌نمود.

او علاقه زیادی به اشعار حافظ، سعدی، مولانا، بیدل و اقبال لاهوری و دیگر شاعران و حماسه سرایان داشت، این یک عادت معنادار زندگی او بود. حتا در دوران نوجوانی نیز این خصلت در او متصور بود. هرچند رشته‌اش بخش مهندسی بود، و آن‌هم نیمه تمام ماند لیکن ظرفیت متعالی داشت.

زمانی او به یک تحلیل یا تفسیر موضوعی نظر می‌انداخت؛ تصور می‌کردی، در این حوزه کارشناسی ارشد دارد؛ و دید کارشناسانه‌و عمیقی نسبت به قضایا داشت، سلسله تاریخی موضوعاتی را که با آن‌ها سروکار داشت به دقت مطالعه می‌نمود، در فرصت‌های تنهایی جدا از تفکرات معنوی بار تاریخی خراسان‌افغانستان را در سر می‌پروراند و زمان‌ها ادوار را در ذهن چرخش می‌داد

او به ماهیت کار توجه داشت حالانکه در تاریخ خراسان‌افغانستان کمتر افراد بودند که تصور حیثیت سرزمین را در سر داشته باشند، و یا نگاه‌شان باور عمومی نسبت به یک سرزمینی که کثیرالقومی است باشد.
نمونه‌ی آن جنگ‌های استعماری و مذهبی قرن 19 که سبب تقويه انديشه‌هاي سخت‌گيرانه اسلامي شده بود را می‌توان اشاره کرد.

آنچه که علماي ديني در ديوبند مدرسه‌يی را بر اساس انديشه‌های مشابه به وهابی‌های سعودی تاسيس نمودند.
اين مدرسه در بين خرتسانی‌افغانستانی‌ها نفوذ زياد پيدا کرد، حتا امير دوست محمدخان در آن زمان به خاطر مقابله با خطر حملات ِسیک‌ها در اوايل قرن 19 خود را اميرالمؤمين خوانده کلمه امیرالمومنین کلمه جدید در نظام‌های پسا مسعود نیست بلکه ریشه تاریخی و مغرضانه دارد و دوست محمد با این کلمه و شیوه‌ای که انتظام داده بود جنگش را عليه آنها جهاد خواند.
امپراطوري بريتانيا به خاطر مقابله با امپراتوري روسيه دوبار به خراسان‌افغانستان حمله نمودند که طي آن اشعار مذهبی خوانده می‌شد و در باره تمدن عالی انگليس تبليغ صورت مي‌گرفت. قبايل خراسان‌افغانستان مملو ازاحساسات مذهبي بر انگليس‌ها حمله نموده بسياري از آن‌ها را کشته و آن‌ها را به عقب نشينی خفت بار وادار نمودند، آنچه که در قرن بیستم جنگ میان امریکا و روس بود در آن زمان جنگ واقعی بین روسیه و انگلیس بود.

مسعود تاریخ می‌دانست و نیابتی شدن را نمی‌خواست. صرفا به فکر آن بود تا خراسان‌افغانستان میدان رقابت‌های شرق و غرب نگردد، آرمانی که اطرافیان او به آن بازی کردند و حقیقت مبارزاتی اش را با یک واقعیت مادی تعویض نمودند، بار تاریخی مساله‌ای مبارزه در زمان امیر دوست محمد خان نگاه ظاهر گرایی را با خود داشت و مردم جدا از مبارزه و مجاهدت‌شان عمق اصل قضایا را درک نمی‌کردند چیزی که مسعود آن را می‌دانست زیرا خراسان‌افغانستان یکی از کشور‌های بود که اسلام مخلوط شده با صوفیزم هندی را با خود داشت.
با آنکه امروز این دیدگاه را داعیان دین رد می‌کنند لیک تحلیل تاریخی، تجارب سیاسی و تحولات زود هنگام در نظم دولت و سیاست در کشور مبین این امر است؛ و توهم بمیان آمده در قلب افکار عمومی از بار اقتباس و تلفیق امور عنعنوی با شگردهای دینی است امروزه نیز بعضی از رسوم بدوی و بادیه نشینی را می‌توان در دین متصور بود.

تکیه مسعود بر اسلام اعتدالی از برای آن بود تا بدویت وقبیله‌گرایی در دین جای نگیرد، امير عبدالرحمن خان که به “امير آهنين” شهرت يافته بود در آخر قرن 19 به کمک انگليس‌ها خواست مردم خراسان را مجبور سازد، تا در يک جامعه بزرگ از يک قانون و يک رهبر اطاعت نمايند.

رویکرد سرکوب گرایانه‌ای که در ماهیت اصل ارزشی تدین را ذوب می‌کرد و این اندیشه طي صدها سال باعث ايجاد يک نوع ترس از خارجي‌ها گرديده اسلام را به صفت يک دکترين سياسي، ملي و جنگي در آورده بود.

با آن همه، حتی طرفداران انديشه‌های افراطی دينی در خراسان‌افغانستان نيز جنگ ميان تمدن‌ها و يا اعلان جهاد عليه کشورهاي دور دست را تبليغ نمی‌کردند.
“جوانان مسلمان” که بلوک شرق آنان را نوکران امریکا خطاب می‌کرد و آنان کمونستان را نوکران شوروی می‌نامیدند در سال 1979 در اولين جلسه خود استاد رباني را به حيث رهبر و استاد سياف را معاون سازمان انتخاب کردند.
حکمتيار به خاطر زنداني بودنش در آن جلسه شرکت کرده نتوانست، و ديگران او را به حيث مدير بخش سياسي حرکت انتخاب نمودند، تنها کسی که در میان این بحران تفکرات خود را میانه یافته بود احمدشاه مسعود بود او میانه‌روی در اسلام را از برای آن اشاره می‌کرد تا اشمئزار دینی در افکار عمومی ایجاد نشود زيرا او در دوران کوتاه تحصيلش تعهد خود را به انديشه اسلامي به اثبات رسانيده بود.

وقتی اندیشه‌ی مسعود را انسان به مطالعه می‌گیرد در می‌یابد که این اندیشه به لحاظ ذاتی و محتوایی با سید جمال‌الدین مجاروت دارد. حکمتيار کسي بود که با هر چيز اعتراض مي‌کرد و در صف اول مظاهره چيان قرار مي‌گرفت.
حکمتیار نسبت به مسعود حسادت می‌کرد او از خلاقیت و ظرافتی که مسعود داشت رنج می‌برد رنجی که او را بی رویه می‌ساخت و در برابر مسعود بخاطر ظرافت و خلاقتش ایست می‌شد.

در واقع هدف حکمتیار عدالت محوری و بیداری اندیشه اسلامی که مسعود می‌خواست نبود صرفا یک خلا در مسیر حساب می‌شد او این رفتار مغرضانه‌اش را با باده دین ترمیم می‌کرد و از بغضش سر باز نمی‌زد و همواره در دلش این موضوع را پرورش می‌داد که باید مسعود تحت سیطره و فکر او باشد. آی‌اس‌آینیز برای تیز شدن حسادت حکمتیار به مسعود او را تحریک می‌کرد و در برداشتش مرچ و مصالح می‌زد تا تیز و تند باشد و هر چیز که حکمتیار میگوید بلافاصله و بدون خرده‌گیری توسط مسعود پذیرفته شود این مساله اولین دلیل جدایی مسیر مسعود و حکمتیار را نشان می‌دهد.

مسعود با حکمتيارخیلی نزديک نمی‌شد. و درس‌های استاد ربانی را می‌پسنديد.

مسعود استاد ربانی را در دانشکده‌ی شرعيات، که مشابه به تعمير يک مکتب متوسطه در امريکا ساخته شده بود، ملاقات می‌نمود. وقتي که محمد داوود نظام سلطنت را در 17 جولای 1973 سرنگون نمود، مسعود يک عضو فعال “جوانان مسلمان” بود. استاد رباني چند ماه پس از کودتاي داوود خان گفت، بعضي از برادران ما می‌خواهند، با حمله مسلحانه اين رژيم جنايت کار را سر نگون کنند. آن‌ها سلاح بدست آورده و با برخي افراد در اردوي خراسان‌افغانستان تماس بر قرار نمودند. اما راه‌شان به قدرت بسته بود و دولت داوود عليه آن‌ها داخل عمل شده در نتيجه رباني، حکمتيار و مسعود به پاکستان پناهنده شدند، حکومت پاکستان به تائيد آن‌ها پرداخت، زيرا پشتيباني کمونيست‌ها از کودتاي داوود، ارتش پاکستان را نگران کرده بود.

مسعود، حکمتيار و يک تعداد جوانان در پاکستان آموزش نظامي ديدند. در آن وقت ذوالفقار علي بوتو صدراعظم پاکستان بود و امور خراسان‌افغانستان توسط جنرال بابر اداره مي‌شد. بابر و حکمتيار با هم نزديک شده برنامه‌ای را برای سرنگوني رژيم داوود خان در سال 1975 طرح نمودند.

طبق پلان مسعود بايد به صورت مخفي به پنجشير رفته، از آنجا عمليات را عليه دولت آغاز مي‌کرد. حکمتیار به این باور بود که پلان او با بابر باعث ضعف و سرنگونی مسعود می‌شود. او مسعود را زهر روان خود و خار سر راه اش می‌دانست هرچند پلان‌های او به ظاهر جهاد و سرنگونی شوروی‌ها بود لیک ابتداء کار را به مسعود تفویض می‌کرد چیزیکه مسعود از عهده آن بر میامد این مساله بیشتر از پیش به آزار حکمتیار میپرداخت.

مسعود با دل ناخواسته به اين کار اقدام کرد، اما نتايج عمليات خوب نبود و مسعود بار ديگر مجبور به پناه بردن به پاکستان شد. او می‌دانست که تنفر حکمتیار نسبت به او کاسته نمی‌شود در اوایل می‌کوشید تا بخاطر کنترول نظم سازمان خودرا در این مساله بی‌تفاوت نشان دهد و در واقع با حکمتیار طوری برخورد می‌کرد که گویا چیزی نشده است، باری تلاش ناکام براي سرنگوني داوودخان باعث انشعاب در گروه اسلام گراها شد. حکمتيار از اینکه مسعود درخشش داشته باشد تحمل اش بسر رفت او حزب جديدي را بنام “حزب اسلامي” ساخت و با آي اس آي روابط خيلي نزديک بر قرار نمود. مسعود در جمعيت اسلامي به رهبري استاد رباني باقي ماند.

مسعود در سال 1978 بار ديگر به پنجشير آمد، اما اين بار به پاکستان و برخي رهبران چندان اعتماد نداشت. زیرا او این بار درک کرده بود که هدف آی‌اس‌آیفقط جلوگیری از نفوذ روس‌ها درمنطقه بوده و جدا از این بنیه اقتصادی از جهان غرب وعرب در این مسیر دریافت کند آی‌اس‌آیتحمل داشتن یک قوماندان دلسوز برای مجاهدین دربرابر روس‌ها را بادیده حقارت میدید و بصورت غیر مستقیم بعضا دراین برنامه مسعود زهر خند میداشت مسعود با 30 نفر،
17 تفنگ و معادل 130 دالر پول نقد و يک اعلاميه که در آن از مردم خواسته شده بود؛ تا عليه رژيم کمونيستي جهاد نمايند، به پنجشير آمد. تا عمر 30 سالگی مسعود شش حمله مستقيم شوروي‌ها را، که بزرگترين ارتش دنيا را در دست داشتند، عقب زده بود. رهبري سياسي و قومانداني قواي مسلح شوروي در ابتدا فکر مي‌کردند که نيروهاي مسلح آن‌ها نقش کمکي را به نيروهاي رژيم کمونيستي کابل بازي خواهند کرد. مامورين کريملين هميشه خود را به اين گفته تسلي مي‌دادند که مجاهدين چيزي بيش از بازمچي‌ها نيستند.

بازمچی نامی بود که شوروی به مبارزين مسلمان آسياي ميانه، که پس از انقلاب کمونيستی اکتوبر مقاومت مسلحانه را عليه ماسکو به راه انداخته بودند، داده شده بود. شوروی‌ها بازمچي‌ها را شکست داده بودند و فکر می‌کردند، اين کار را در خراسان‌افغانستان نيز تکرار خواهند کرد. اردوي رژيم کمونيستی کابل با گذشت زمان ضعيف شده مي‌رفت، زيرا فرار از صفوف آن در حال افزايش بود. تلاش براي جلب و احضار اجباري تعداد افراد آن را افزايش مي داد، ولي در موثريت آن اثري نداشت. به تدريج نيروهاي شوروي مجبور شدند، بار جنگ را خود به عهده بگيرند. نابودي احمدشاه مسعود و تسخير دره پنجشير در راس اهداف عمده شوروي‌ها قرار داشت. مسعود که به پاکستان بی اعتماد بود و پلان‌های خصمانه آن را می‌دانست در تلاش آن بود تا بااستفاده از جنگ‌های چریکی افسران روس‌ها را از پای در بیاورد و صلاح آن‌ها را میان مجاهدین تحت کنترولش تقسیم نماید او ازاین شیوه بشکل ماهرانه‌اش کار می‌گرفت.

از غرب دره پنجشير شاهراه سالنگ از ميان کوه‌هاي بسيار بلندي مي‌گذشت. اين شاهراه کابل را به ترمز در سرحد شوروي وصل نموده و شريان لوژستيکي نيروهاي شوروي را تشکيل ميداد. به خاطر کنترول بر خراسان‌افغانستان شاهراه سالنگ بايد باز باقي ميماند. سالنگ به حيث منبع بدست آودن لباس، غذا واسلحه براي نيروهاي احمدشاه مسعود در آمده بود. نيروهاي مسعود از کوه‌ها پائين آمده بر کاروان‌هاي شوروي حمله نموده سپس به کوه‌ها بالا مي‌رفتند.
آن‌ها مرمي و حتي پرزه جات موتر و تانک غنيمتي را توسط اسپ به پنجشير انتقال داده در آنجا بواسطه ميخانيک‌ها براي فعال ساختن وسايل جنگي شان به کار می‌گرفتند.

مسعود در سال 1981 به يک خبرنگار گفت، او يک عمليات را وقتي موفقيت آميز مي‌خواند که از آن چيزي بدست بياورد. مسعود بازمچي‌اي بود که شوروي‌ها مي‌خواستند، از شر او خود را خلاص کنند. در هر شش حمله شوروي بر دره پنجشير در بين سال‌هاي1980تا ،1982 چنين فکر مي‌شد که مسعود چانس بقا را ندارد.
او در دوران اولين حمله شوروي کمتر از يک هزار جنگجو داشت، اما دو سال بعد تعداد افراد او دو چند شده بود. در این بین پاکستان نقشی نداشت و آی‌اس‌آیبقول خودش از مسعود بیزار شده بود زیرا آی‌اس‌آیبه این درک رسیده بود که مسعود یک ظرافت متعالی داشته وخودش اوضاع را تحت کنترول دارد این ظرافت عقده حکمتیار وآی‌اس‌آیرا هر روز بیشتر می‌ساخت.

افزايش، ارتش شوروي نسبت به نيروهاي مسعود بسيار قوي بود. در خزان 1982 شوروي‌ها ده هزار نيروي خود و چهار هزار نيروي دولتي و صدها تانک، هليکوپتر و جت را به جنگ مسعود فرستادند. شوروي‌ها نه تنها خواهان تامين امنيت سالنگ بودند، بلکه مي‌خواستند، قبل از همه در شمال شرق خراسان‌افغانستان يک پيروزي تعيين کننده بدست بياورند. مسعود به صفت يک قوماندان بسيار جدي عرض وجود نموده بود روس‌ها از این ناحیه متاثر بودند. اما مسعود که با پاکستان روابط خوب نداشت.

روس‌ها می‌دانستند که مسعود ماهیت جنگ و برنامه‌های پاکستانی‌ها را درک کرده است به همین خاطر او را با وصف اینکه باوی در جنگ بودند خوب می‌دیدند حتا افسرانی را که مسعود از شوروی‌ها دست گیرمی‌کرد را نمی‌کشت و همراه‌شان برخورد دوستانه می‌کرد افسران شوروی از این برخورد مسعود در حیرت می‌رفتند وزمانی رها می‌شدند و بسوی شوروی می‌رفتند از رفتار و عملکرد مسعود به مردم‌شان می‌گفتند این امر باعث افزایش حیثیت مسعود در میان دشمنان اش شده بود او از آوان مبارزاتش خلاف کشتار و دهشت بود اما چاره‌ای نداشت.

پسانترها رشد مسعود یک خنجر بزرگ به قلب آی‌اس‌آیشد نفوذ و گسترده‌گی مسعود زمینه مداخله آی‌اس‌آیرا کم رنگ ساخته بود ولی آی‌اس‌آیاز اهداف اش دست نمی‌کشید و در این بین او هر چندی که مسعود را فراتر از برنامه خود می‌دید لیک بخاطر سرنگونی شوروی‌ها می‌جنگید خوش بین بودن مساله پسان به خودشان جنجال بر انگیز شد.