گفتگو کننده: خراسان تایمز
خراسان تنها یک نام جغرافیایی نیست، بلکه مفهومی تمدنی و هویتی است که در طول قرون، از دوران اساطیری و ساسانی تا عصر اسلامی و دوره معاصر، مرزهای متغیرش با زبان پارسی، ادبیات، عرفان و تمدن اسلامی خراسانی گره خوردهاست. در این باره دکتر هجرتالله جبرییلی در گفتوگو با خراسان تایمز، با استناد به منابع تاریخی و جغرافیایی، خوانشی انتقادی از تاریخنگاری رسمی و جعلی منطقه ارایه کرده و بر پیوند ناگسستنی خراسان بزرگ با هویت تاجیکان و پارسیزبانان تاکید میکند.
او با رد ادعاهای تاریخنگارانهای که خراسان را به جغرافیای سیاسی امروز محدود میکند، چالشهای هویتی پارسیزبان در خراسانافغانستان، تاجیکستان، آسیای میانه و جوامع مهاجر را تحلیل کرده و از ضرورت بازسازی یک روایت تمدنی و سیاسی خراسانی دفاع میکند. این مصاحبه، دعوتی است به بازخوانی انتقادی تاریخ و پرسش از نسبت میان مرزهای سیاسی و پیوندهای فرهنگی و زبانی در سرزمینی که همچنان در حافظه تاریخی مردمانش زندهاست.
آقای جبرییلی شمارا خوش آمدید میگویم به این گفتوگو. ممنون از این که وقتتان را در اختیار ما گذاشتید. با این پرسش مصاحبه را شروع میکنیم:
خراسان تایمز: خراسان تاریخی چه محدوده جغرافیایی را در بر میگرفت و مرزهای آن در دورههای مختلف تاریخی چگونه تغییر کرده است؟
جبرییلی: به نام خداوند جان و خرد/کزین برتر اندیشه برنگذرد
با سپاس از خراسان تایمز و از جناب کمانگر عزیز.
نامواژگانی که میراث فرهنگی و تمدنی ایران بزرگ یا ایران فرهنگی به شمار میروند، پس از پیدایش دولتـملتها و عبور از خلافتـسلطنتها در جهان اسلام و آمدن ناسیونالیسمهای قومی، ملی و فراملی، همواره جنجالبرانگیز بودهاند. یکی از این نامواژگان جنجالبرانگیز، نام واژه فاخر «خراسان» است.
از آغاز شکلگیری نهادهای پژوهشی تاریخنگاری در کشورهای بازمانده از جغرافیای ایران بزرگ، مانند ایران و خراسانافغانستان و آسیای میانه زیر سلطه تزاریها و سپس اتحاد جماهیر شوروی و هند بریتانیایی و ایران، تلاش صورت گرفت تا برای این دولتـملتهای ناجور و بینظم که با تیغ کژ استعمار تزاری و انگلیسی بریده شدهبودند، تاریخ جعل کنند.
باید بدانیم که تمامی کشورهای منطقه، بازمانده جغرافیای تاریخی ایران بزرگ، امروزه نامهای جعلی دارند، مانند قزاقستان، قرغیزستان، اوزبیکستان، تاجیکستان، آذربایجان، ارمنستان، ترکمنستان، پاکستان و… . در این میان، نام کشور «ایران» یک استثناست؛ چه همان نام «پارس» بودهباشد که عربها آن را «فارس» و رومیها و غربیها به آن «پیرشیا» میگفتند، و چه «ایران» که نام بومی این سرزمین است و بزرگترین شاهکار روایتگر این نام، شاهنامه فردوسی طوسی است و امروزه نام رسمی کشور «ایران» است و در جهان و روابط بینالملل بدین نام شناخته میشود.
در نخست باید بدانیم که نام «خراسان» بر هر یک از کشورهایی که در قلمرو «خراسان بزرگ» قرار داشتند، مانند اوزبیکستان، ترکمنستان و تاجیکستان و قسمتهایی از قزاقستان و قرغیزستان، افغانستان، ایالت خیبر پختونخواه پاکستان و بخشهایی از ایالت بلوچستان پاکستان و سه استان خراسان رضوی، شمالی و جنوبی ایران و بخشهایی از استان سیستان و بلوچستان ایران، اطلاق میشد، بنابراین، هر یک از این سرزمینها میراثدار خراسان بزرگ هستند.
در روایت دوم، ما یکی خراسان داریم و دیگری فرارود یا ماورالنهر. در این روایت، خراسان اینطرف رود آمو است، با کل سرزمین خراسانافغانستان امروزی و بخشهایی از سرزمینهای ایران و پاکستان و… در تاریخ روایتنگاری دولتی خراسانافغانستان که یک تاریخنگاری جعلی استعماری است، و دو نوع استعمار آن را به وجود آوردهاست:
یکی استعمار انگلیس که، به گفته دکتر سید عسکر موسوی، آنها ادعا دارند که نیمی از تاریخ جهان را، به شمول خراسانافغانستان ما، جعل کردهایم. دیگری استعمار داخلی افغانی/پشتونی که انجمن تاریخ و سپس اکادمی علوم سردمدار این تاریخنگاری جعلی بودهاند. در این فرایند تاریخنگاری جعلی، همه شخصیتهای افغان/پشتون و هم شخصیتهای تاجیک و پارسیزبان و چهبسا اوزبیک و هزاره نیز دخیل بودهاند.
بزرگترین شخصیتهای تاریخنگار جعلی، میرغلام محمد غبار، عبدالحی حبیبی و احمدعلی کهزاد بودهاند و در واقع این سه شخصیت بودهاند که چارچوب این جعل را تدوین کردند و سپس در تمامی نهادهای پژوهشی، مانند اکادمی علوم و دانشگاهها، و چه نهادهای تدریسی، مانند نهادهای مربوط به وزارت تحصیلات عالی و وزارت آموزش و پرورش پیگیری شد و تا امروز این چارچوب تاریخ جعلی که مبتنی بر مرکزیت تاریخی افغانها/پشتونها در کل تاریخ پیش از اسلام و پس از ورود اسلام به این سرزمین بودهاست، تداوم دارد و هیچکس در خراسانافغانستان نیست که مکتب و دانشگاه را در این سرزمین خوانده باشد، از این تاریخنگاری جعلی ذهنش بیبهره و یا به معنای اصلی کلمه بدون آسیب مانده باشد و دچار بحران هویت نشدهباشد.
قابل یادآوری است که این بحران هویت فقط دربرگیرنده تاجیکان و پارسیزبانان، اوزبیکان، ترکمنها و هزارهها و در واقع غیرپشتونها نیست، بلکه خود افغان/پشتونها را نیز در بر میگیرد؛ چه هویت جعلی، خود در گام نخست، بحران هویت نهادین فردی، یعنی بحران هویتی روانشناختی را در وجود فرد پدید میآورد و سپس وارد هویت جمعی میشود.
به ویژه اعتراضات روشنفکری تاریخنگارانه، یا روشنفکری تاریخبنیاد یا تاریخگرای غیرپشتونها، به ویژه تاجیکان، این هویت تاریخ جعلی را مورد ضربات سنگین قرار دادهاست و هویت قوم غالب و هویت اقوام مغلوب، مورد تهاجم و ضربات سنگین قرار گرفته و همه دچار بحران هویتی یا بیماری اسکیزوفرنی هویتی شدهاند. در واقع، تاریخ جعلی مردم امروزی جغرافیای خراسان/خراسانافغانستان را گرفتار «بیماری و جنگ هویتی همه بر همه» کردهاست.
یکی از جعلهایی که انجمن تاریخ انجام داد و مبتکر و مخترع و جاعل آن میرغلام محمد غبار بود، سه نام تاریخی آریانا، خراسان و خراسانافغانستان بود. ادعای این نظریه تاریخنگارانه جعلی این بودهاست که خراسانافغانستان امروزی پیش از اسلام «آریانا» نام داشته و پس از ورود اسلام «نام» خراسان را به خود گرفته و پس از احمدشاه ابدالی نام «افغانستان» را به خود گرفتهاست.
واقعیت این است که هر سه ادعای این نظریه جعلی پر از آسیب بوده و مستند ندارد و یا هم اگر استناد داشته باشد، نمیتواند فقط سرزمین امروزی خراسانافغانستان را خراسان بنامد. نام «آریانا» در واقع همان نام یونانی «ایران» است.
هدف انجمن تاریخ این بودهاست که با نام «آریانا» در برابر نام «ایران» غیریت ایجاد کند، با نام خراسان نیز در برابر «ایران» و «پارس» غیریت ایجاد کند و با نام «خراسانافغانستان» که جعل انگلیسها، بنابر اعتراف خودشان، برای بخشهایی از خطه خراسان بودهاست، برای قوم پشتون تاریخسازی جعلی کنند و نام خراسانافغانستان را تا زمان احمدشاه ابدالی امتداد تاریخی بدهند.
اینجاست که نخستین جنجالبرانگیزی اطلاق نام «خراسان» به عنوان نام تاریخی این سرزمین در دوره پیشا «خراسانافغانستان» شروع میشود. به عنوان نمونه، دکتر محمدافشار یزدی در مقالهای زیر عنوان «خراسان ـ ایران ـ خراسانافغانستان» در سال ۱۳۵۵ خورشیدی و در شماره ۳۹، اعتراض علمی خود را ارایه میکند.
به نظر میرسد که با این مقدمه میتوانیم به خوبی وارد جغرافیای تاریخی خراسان شویم. دکتر محمود افشار به عنوان یک اعتراض علمی مینویسد: «بعضی از نویسندگان معاصر “افغان/پشتون”، “خراسانافغانستان” کنونی را که بخشی از خراسان بزرگ است، عطف به گذشته به اسم “خراسان” میخوانند و از این خواندن میخواهند بگویند که خراسان یعنی خراسانافغانستان. در صورتی که چنین نبوده و نیست. خراسان بزرگ مرکب بودهاست از خوارزم و ترکستان سابق و خراسانافغانستان فعلی و خراسان کنونی ایران و… .
اینکه “افغانها/پشتونها” کشور خود را دنبالهرو خراسان میدانند و میخواهند خود را به این عنوان از “ایران بزرگ” گذشته جدا کنند، درست نیست؛ زیرا هرچند “خراسانافغانستان” امروز منطبق است با قسمت مهمی از خراسان بزرگ سابق، اما قسمت مهم دیگر آن خراسان بزرگ داخل خاک ایران کنونی و روسیه شوروی میباشد، و خراسان کلان چیزی دیگر نبودهاست، جز قسمتی از ایران بزرگ سابق.»
اکنون با چند نقلقول از تاریخدانان و جغرافیدانان بزرگ عربی، پارسی، اروپایی و خراسانافغان/پشتونستانی درباره جغرافیای تاریخی «خراسان» سخن میگوییم.
از شاهنامه آغاز کنیم؛ والاتر است، از آنرو که همان هویتنامه است، مر خراسانیان و خراسانخواهان را، و بدون شاهنامه فردوسی نتوان هویت خراسان و خراسانی بودن و خراسانخواه بودن را شناخت.
شاهنامه دو گام روایتی دارد: یکی گامی که روایتگری بدون نام ایران است، و دیگری روایتگری در چارچوب نام ایران. در دوره نخست که دوران پادشاهی کیومرث، هوشنگ و تهمورث است، از ایران نام برده نشده و از اینان با عنوان مطلق پادشاه جهان یاد شدهاست. نخستین بار که در سلسله روایات شاهنامه نامی از «ایران» به میان میآید و به عنوان سرزمینی در مقابل سرزمین دیگر قرار میگیرد، در زمان پادشاهی جمشید است؛ پیش از آن، در روزگار کیومرث، هوشنگ و تهمورث از ایران نام برده نشده و از اینان با عنوان پادشاه جهان یاد شده، به گونهای که هوشنگ میگوید:
چو بنشست بر جایگاه مهمی/ چنین گفت بر تخت شاهنشهی
که بر هفت کشور منم پادشاه/ بهر جا سرافراز و فرمانروا
سلم عهدهدار حکومت خراسان در تقسیمات فریدون است. فریدون جهان را میان پسرانش تقسیم میکند؛ روم و خاور را به سلم، تورانزمین را به تور و دشت نیزهوران و تخت شاهی را به ایرج میسپارد.
نهفته چو بیرون کشید از نهان/ به سه بخش کرد آفریدون جهان
یکی روم و خاور، دگر ترک و چین/ سیم دشت گردان و ایران زمین
نخستین به سلم اندرون بنگرید/ همی روم و خاور مرو را سزید
بفرمود تا لشکری برگزید/ گرازان سوی «خاور» اندر کشید
به تخت کیان اندر آورد پای/ همی خواندندش «خاورخدای»
بدینگونه، سلم پادشاه «خاور» یا خراسان است و نام و لقب اوست: «خاورخدای» یا خراسانشاه.
در شاهنامه، در زمان انوشیروان، ایران به چهار بخش غربی، شرقی، جنوبی و شمالی قسمت شدهبود. ارمنستان و قفقاز و آذربایجان و گیلان، بخش شمالی (گستک شمال) بود و فارس و خوزستان (گستک جنوب)؛ اما ناگهان با کمال تعجب دیده میشود که مرز خزر، یعنی کشور خزران که در شمال بحر خزر است، جزو بخش جنوبی ایران شمرده شدهاست.
جهان را ببخشید بر چهار بهر/ وزو نامزد کرد آباد شهر
نخستین «خراسان» از او یاد کرد/ دل نامداران بدوشاد کرد
دگر بهره زو بد قم و اسپهان/ نهاد بزرگان و جای مهان
بدینگونه دیده میشود که در زمان انوشیروان، به جای نام «خاور» که فریدون بر این منطقه بزرگ گذاشتهبود، نام «خراسان» مینشیند و اینکه برخی از ناآگاهان میگویند که خراسان ساخته و پرداخته اعراب و مسلمانان است، رد میشود و اصالت پارسی و ایرانی نام خراسان تایید میشود.
در سلسله روایات شاهنامهای باید گفت، کیانی ارجمند که در کتاب پایتختهای ایران آوردهاند که تا قرن سوم نامی از «ماورالنهر» در میان نبودهاست: «تا قرن سوم تمامی ایران ناحیه گستردهای را خراسان نامیدند؛ اسمی از ماوراءالنهر در میان نبودهاست.» در صورتی که در داستان کیقباد، وقتی پشنگ درخواست صلح میکند، از کیقباد نام ماورالنهر را میبرد:
زخرگاه تا ماوراالنهر/ جیحون میانجی است اندر گذر
در یک روایت دیگر درباره خراسان پیش از دوره اسلامی، مونگایت معتقد است که خراسان همان کشور پارت است که پس از پیروزی اردشیر بابکان بر پادشاهان اشکانی، نام خراسان جانشین پارت شد.
تایید آن این است که در کتیبه بیستون نام «خراسان» «پرثور» آمده و این کشور را یونانیان پارتیا میگویند و امروز پارت نامند.
درباره خراسان در زمان ساسانیان، هرتسفلد میگوید: «کشور ساسانیان در مشرق ایران کنونی شامل ممالک ذیل بود: گرگان و تمام خراسان که در آن زمان بسی وسیعتر از امروز بود. بخشی از ایران محسوب میشد، و گویا خوارزم و سند و سکستان (سیستان) که حدود آن خیلی وسعت داشت، با ایالت مکوران (مکران = کرمان) و توران ضمیمه آن بودهاست.»
خراسان دوره اسلامی:
اصطخری مینویسد: «خراسان مشتمل بر ولایاتی (کور) است و خراسان نام اقلیم است که از ناحیه مشرق به سجستان و هند محدود است؛ چه آنکه ما قسمتهای متصل سجستان را به آن ناحیه و غور و دیار خلج [در نواحی کابل] را به هند ضمیمه کردیم و از غرب به بیابان غز و نواحی گرگان و از شمال به ماوراءالنهر و بلاد ترک، و از جنوب به بیابان فارس و قومس = دامغان؛ چهاینکه قومس را نیز به نواحی کوهستان دیلم و جرجان ضمیمه نمودیم و همچنین ختل را و خوارزم را از ماوراءالنهر به شمار آوردیم، چهاینکه شهرهای خوارزم آنطرف جیحون است.»
روایت ابنحوقل در کتاب «صورةالأرض»، ص ۱۶۳ نیز خواندنی است: «در ولایات خراسان، عمال و حکامهایی هستند و نیز هر یک صاحب برید و بندار (مامور اخذ مالیات از بار و بنه) دارند و همه این ولایات با نواحی ماوراءالنهر از آن صاحب خراساناند که از جانب سامانیان تعیین میشود. و همه آنها که سی و اند محل (ناحیه) اند، در حکم یک عمال میباشند.»
در کتاب «حدودالعالم» مینویسد: «ناحیت مشرق وی “خراسان”، هندوستان است و جنوب وی بعضی از حدود خراسان است (کذا) و بعضی بیابان کرکسکوه، و مغرب وی گرگانت و حدود غور، و شمال وی رود جیحون است. و این ناحیهای است بزرگ با خواسته بسیار و نعمتی فراخ.»
درباره خراسان بزرگ، در کتاب «حدودالعالم» آمدهاست: «و پادشاهی خراسان اندر قدیم جدا بود و پادشاه ماوراءالنهر جدا [بود] و اکنون هر دو یکی است و میر خراسان به بخارا نشیند و از آل ساماناند… و ایشان را ملک شرق خوانند و اندر همه خراسان عمال او باشند.»
کتاب جغرافیایی تاریخی سرزمین خلافتهای شرقی، نوشته لسترنج، ترجمه محمود عرفان: «خراسان در زبان قدیم فارسی به معنای خاورزمین است. این اسم در اوایل قرون وسطی به طور کلی بر تمام ایالات اسلامی که در سمت خاور کویر لوت تا کوههای هند واقع بودند، اطلاق میگردید و به این ترتیب تمام ممالک ماوراءالنهر را در شمالخاوری، به استثنای سیستان و قهستان در جنوب، شامل میگردید.
حدود خارجی خراسان در آسیای وسطی بیابان چین و پامیر و از سمت هند جبال هندوکش بود، ولی بعدا این حدود هم دقیقتر و هم کوچکتر گردید تا آنجا که میتوان گفت یکی از ایالات ایران در قرون وسطی بود. از سمت شمالخاوری از رود جیحون به آنطرف را شامل نمیشد، ولی همچنان تمام ارتفاعات ماورای هرات را که اکنون قسمت شمالباختری خراسانافغانستان است در برداشت. معالوصف، بلادی که در منطقه علیای رود جیحون، یعنی در ناحیه پامیر واقع بودند، در نزد اعراب قرون وسطی جزو خراسان، یعنی داخل در حدود ایالات، محسوب میشد.»
کتاب جغرافیای حافظ ابرو با نام عربی «نزهةالمسالک والممالک و صورالاقالیم»، تالیفشده در سال ۸۱۷ هجری قمری: «خراسان نام مملکت است و این مملکت عرصه وسیع دارد. حد شرقی آن منبع آمویه و جبال بدخشان و کوههای تخارستان و بامیان و اعمال بلاد غزنی و کابل ماورای جبال الغور که منبع هیرمند است. حد غربی آن بیابانی است که فاصله است میان خوارزم و خراسان، و حدود دهستان و جرجان تا بحر خزر و بعضی از حدود قومس (و بیابانی که میان خراسان و حدود قومس) و ری افتادهاست. حد شمالی خراسان منتهی میشود به جیحون که آموی بر کنار آب است و به جهت آنکه گذر مشهور در زمان سلطنت سامانیان تختگاه بخارا بود، آن بودهاست که این آب را آب آمویه خواندند و از آنطرف آب را بلاد ماوراءالنهر خوانند. جنوبی خراسان حدود سند است، کابل و غزنی و اعمال سجستان و بیابانی (که فاصله است میان کرمان و خراسان و بیابان) پارس. زمین خراسان در طول از بسطام است تا غزنی که تخمینها دویست فرسخ باشد. و در عرض از سجستان تا آب آمویه که تقریبا صد و پنجاه فرسنگ باشد. والسلام…»
در مجله «آریانا» در مقالهای به نام «خراسان»، میرغلام محمد غبار در شماره یازدهم، سال ۱۳۲۶، سال پنجم، صص ۲ـ۳ مینویسد: «بعد از نشر مقالات و رساله خراسان، در طی مطالعات مجدداً به اسم خراسان برخورد شد که تا زمان امیر شیرعلیخان، پادشاه قرن نوزدهم خراسانافغانستان (۱۸۶۲ـ۱۸۷۸ مسیحی)، این اسم در مورد “خراسانافغانستان” اطلاق میگردید.»
دیده میشود که میرغلام محمد غبار در این بند دچار تناقض شدهاست؛ از یکسو نام سرزمین زیر حکمرانی امیر شیرعلیخان را «خراسان» میگوید و برای آن شواهد تاریخی ارایه میکند، و از سوی دیگر او را «پادشاه قرن نوزدهم خراسانافغانستان» میداند. این همان تناقضی است که تاریخنگاری که میخواهد برای یک نام کمتاریخ یعنی «خراسانافغانستان» تاریخ جعل کند، نمیتواند آن را پنهان کند.
برخی شواهد میرغلام محمد غبار این است که: نورمحمد قندهاری متخلص به «نوری» در سال ۱۲۸۷ هجری قمری، مساوی سال ۱۸۷۰ مسیحی و دوره دوم سلطنت امیر شیرعلیخان، کتابی به نام «گلشن امارت» در تاریخ و سوانح این پادشاه تالیف نمودهاست.
مولف مذکور در صفحه پنجم کتاب خود زیر عنوان «ذکر ورود امیر شیرعلیخان» مینویسد: «در آن زمانی که خاقان مغفرتنشان، امیر بینظیر علیینمکان، امیر دوستمحمدخان دراستان “خراسان” در دارالسلطنه کابل آرام تقبل کرد که نزهتگاه روحانیان و مردم دیده “خراسان”، بلکه غره ناصیه شخص جهان است، بر اورنگ امارت و جهانبانی نشسته….»
دوم: محمدحیات گنداپوری در کتاب معروف خود موسوم به «حیات افغانی/پشتونی» (تالیف در سال ۱۸۶۵ مسیحی و طبع لاهور در سال ۱۸۶۷ مسیحی) در صفحه ۳۸۰ به نقل یکی از ابلاغیههای رسمی نماینده دولت انگلیسی در لاهور میپردازد. در این ابلاغیه که در زبان پارسی به عنوان سرکردگان وزیری و لایت بنون در ساحل راست دریای سند خطاب گردیده، چنین گفته میشود: «اشتهار از پیشگاه حضور “هربرت ادواردز” صاحب بهادر “استند رزیدنت” لاهور بر ملکان وزیری هاتیخیل و بیزنخیلان عمرزئی و سرکیخیل و محمدخیل و سودنخیل و بگیخیل و جانیخیل و غیره که برای جرگه فراهم شده، واضح باد که به اینجانب چنین معلوم میشود که از وقت برآمدن ملک بنون از سلطنت پادشاهان “خراسان” که تخمینا عرصه ۲۵ یا ۳۰سال باشد… مورخ ۱۷ دسمبر ۱۸۴۷.»
محتاج توضیح نیست که عبارت «سلطنت پادشاهان خراسان» در این ابلاغیه مطلب از دولت ابدالی خراسانافغانستان است که بعد از کور شدن زمان شاه و اغتشاشات داخلی، فرصت داد تا رنجیتسنگ «حاکم افغان/پشتون» پنجاب تمرد ورزیده و استقلال پنجاب را در ساحل چپ دریای سند اعلان و متعاقبا در ساحل راست دریای سند تجاوز و «استانهای» افغان/پشتونی را اشغال نماید که منجمله علاقه بنون سابقالذکر بود.
میرغلام محمد غبار دوبار دچار ناسازگاری و تناقض میشود؛ از یکسو ابدالیان را پادشاهان خراسان میخواند و از سوی دیگر رنجیتسنگ را حاکم افغانی/پشتونی و آن مناطق را استان افغانی/پشتونی. این برخاسته از ذهنیت مورخ جعلگراست که در هر بند آن نشانههای جعل و تناقض دیده میشود.
اکنون به عنوان نتیجهگیری باید بگویم که در تاریخ اسطورهای و شاهنامهای، پارسیزبانان، ایرانیان و تاجیکان دو دورهاند: الف) یکی دورهای است که هنوز نام «ایران» نیامدهاست و دوران کیومرث، هوشنگ و تهمورث است. در این دوره اینها پادشاه مطلق جهان خوانده شدهاند.ب) در دوره دوم نام «ایران» آمدهاست و در مقابل غیر آمدهاست؛ ایرانشهر به چند بخش تقسیم میشود و خراسان یک بخش از ایرانشهر است که پادشاه آن سلم است و این دوره خراسان به نام «خاور» یاد میشود و پادشاه آن «خاورخدای».
۲. در دوره بعدی یا دوران انوشیروان که از پادشاهان ساسانی است، نام «خراسان» جایگزین نام «خاور» میشود. در این زمان شاه خراسان که بخشی از ایرانشهر است، «خراسانشاه» نام دارد.
۳. در دوره اسلامی، ما دو روایت داریم:
الف) روایت خراسان بزرگ که شامل فرارود تا مرز چین و ترکستان، خراسان تا سند، سیستان و خراسان امروز ایران تا ری و گرگان.
ب) روایت خراسان که در برابر فرارود/ورارود یا ماوراءالنهر بوده و شامل خراسان تا سند، سیستان و خراسان امروز ایران تا ری و گرگان میشدهاست.
۴. تا زمان امیر عبدالرحمانخان، با تاییدات تاریخنگاران بومی و انگلیسی، مملکت زیر اثر ابدالیان حداقل در هندوستان به نام «خراسان» یاد میشدهاست و حتی تا زمان امیر شیرعلیخان، آنان پادشاهان خراسان بودهاند. البته نام خراسان در ایران قاجاری نیز محفوظ بودهاست.
۵. از آغاز دوره امیر عبدالرحمانخان، این سرزمین نام «خراسانافغانستان» میگیرد؛ در خارج توسط انگلیسها ترویج میشود و در داخل توسط خاندان محمدزایی.
خراسان تایمز: خراسان چه جایگاهی در شکلگیری تمدن، زبان و فرهنگ فارسی داشتهاست؟
جبرییلی: پیش از آنکه به این پرسش پاسخ بگوییم، در تاریخ خراسانخواهی یا روشنفکری هویتطلبی تاجیکان دو خط فکری وجود دارد:
۱. خط فکری خراسانخواهی چپ: در این خط کسانی بودهاند که در حزب پرچم، حزب دموکراتیک خلق خراسانافغانستان و همچنان حزب سازا و یا در واقع خط ستم ملی، به سلوک سیاسی خویش ادامه دادهاند.
الف) خط نخستین را ببرک کارمل رهبری میکرده که او مجله «خراسان» را در اکادمی علوم پایهریزی کرد و حتی پارسینگاران پشتون مانند عبدالحی حبیبی و سلیمان لایق نیز برای خراسان، بهخاطر خوشآمدن ببرک کارمل، نوشتند. این خط در واقع ادامه راه خط فکری میرغلام محمد غبار بود که پیشتر آسیبهای آن نشان دادهشد.
ب) خط دوم که صدای رسای آن دکتر عبدالطیف پدرام بودهاست و به ویژه در بیستسال جمهوریت این نام را جار زدهاست و خویشتن را خراسانی معرفی کرد. یک نمونه از کار این خط، سرود ملی خراسان است که بر شعر عبدالطیف پدرام توسط شفق سیاهپوش اجرا شد و مورد استقبال خراسانخواهان نیز قرار گرفت. متاسفانه هر دو طیف تا هنوز نتوانستهاند متنهای اصیل و پرمعنایی برای خراسانخواهی تولید کنند.
خط فکری خراسانخواهی اسلامی: بنیانگذار این خط فکری استاد خلیلالله خلیلی است. او در واقع با نشر کتاب «عیاری از خراسان» اسطوره این خط را ترسیم کرد و در سلک عیاری، امیر حبیبالله کلکانی را قهرمان این خط فکری و گویا خودش را متفکر این خط معرفی کرد. این خط توسط استاد شهید برهانالدین ربانی ادامه داده شد و اردوگاهی را در پاکستان به نام «خراسان» نامید. امروزه نظریهپرداز این خط استاد شهید و قهرمان آن آمرصاحب شهید احمدشاه مسعود خوانده میشود. روشنفکران هویتخواهی که این خط را جار زدند، دکتر عبدالحفیظ منصور است.
میتوان از خواجه دکتر بشیراحمد انصاری نیز در این زمینه یاد کرد و همچنان از دکتر مجیبالرحمن رحیمی و دکتر عبدالحی خراسانی نام برد. بنده، هجرتالله جبرییلی، نیز بیش از دهسال پیش در مقاله «خراسان چونان هویت» این خط را تدوین کردم و عمدهترین خواستههای این هویت را تبیین کردم. شاید کسانی دیگر نیز باشند که در حافظه من نباشند و در پی این خط نوشته باشند. متاسفانه این خط نیز در سلک روشنفکری هویتطلبی خراسانی فاقد متون مدون و مبین هستند. به نظر میرسد که جوانانی که در این خراسان تایمز کار میکنند، نیز این خط را ادامه میدهند.
این مقدمه نخست بود؛ حال اگر بخواهیم به پاسخ اصلی برسیم، مقدمهای دیگر نیاز است، چون شما از فرهنگ و تمدن و زبان پارسی برای هویتیابی و هویتخواهی تاجیکان یاد کردهاید. این مقدمه این است که از سالهای ۱۹۷۰ بدینسو، در جهان اسلام خط فکریای شکل گرفتهاست زیر نام «المنظور الحضاری» یا نگرش تمدنی که بنده آن را «تمدناندیشی» مینامم.
نسخه تکمیلشده این مکتب فکری به نام «المنظور الحضاری الاسلامی» یا نگرش تمدنی اسلامی یاد میشود که بنده از آن به «تمدناندیشی دینی» یاد میکنم؛ چرا که خط «تمدناندیشی دینی» خطی جهانی است که در برابر تمدناندیشی سکولار، چه از نوع لیبرالیستی و چه از نوع نئوکمونیستی، بنیاد گرفته و روایت و قرایت و اندیشه خود را از تمدناندیشی و نگرش تمدنی به جهان ارایه کردهاست.
در این سلک، در برابر نظریه سامویل هانتینگتون که «برخورد تمدنها» را ارایه کردهبود و سپس توسط محمد خاتمی «گفتوگوی تمدنها» ارایه شد، امروزه از «تنش تمدنی» و «مقاومت تمدنی» سخن میرود. بر پایه مکتب فکری «تمدناندیشی دینی» که بنده ارایه میکنم و هر روز مقالههایی را با ترجمه در سایت روایت نشر میکنم تا مواد فکری مناسب برای این مکتب گردآوری شود و سپس تدوین شود، «تمدن اسلامی» که من آن را بر پایه خوانش هرمنوتیکی «تمدن مسلمانی» میخوانم، دارای این شاخههاست:
تمدن عربی مسلمانی: این تمدن به چند زیرشاخه دیگر تقسیم میشود:
الف) تمدن عربی سلفی مسلمانی: این خط فکری بیشتر به مرکزیت سعودی و کشورهای خلیج پارس به پیش برده میشود و در مرکزیت آن تفکر مذهبی حنبلی، تیمیمی، وهابی و در یک کلمه سلفی قرار دارد و سبک خاص خود از زندگی فکری و مذهبی و سیاسی و بینالمللی و دعوتی ارایه میکند.
ب) تمدن عربی افریقایی مسلمانی: این خط فکری بیشترینه به مرکزیت مصر و الازهر شریف و تفکر اشعری به پیش برده میشود و در کشورهایی مانند سودان و لیبیا و سوریه و برخی کشورهای دیگر به پیش برده میشود و سبک زندگی ویژهای را به نمایش میگذارد.
ج) تمدن عربی مغربی مسلمانی: این خط فکری بیشترینه به مرکزیت الجزایر و تونس و دیگر کشورها به پیش برده میشود و در خط فکری مالکی-اشعری به پیش میرود و از نظریهپردازان پیشین آن ابنخلدون و از نظریهپردازان جدید آن مالک بننبی و دهها فیلسوف و متفکر دیگر است.
د) تمدن عربی قطری مسلمانی: این خط فکری بیشترینه توسط دولت قطر به پیش برده میشود؛ خط فکری دینی آن از اخوانالمسلمین الهام گرفته شدهاست و اتحادیه علمای مسلمان متولی فکری آن است. البته در سالهای اخیر نهادهای گوناگون فکری را قطر بنیاد نهادهاست.
و) تمدن عربی شیعی مسلمانی: این خط فکری بیشترینه با مرکزیت و محوریت حوزیه علمیه نجف به پیش میرود و پس از سقوط دولت صدام، دولت عراق نیز از آن پشتیبانی میکند. خط فکری آن بر پایه مذهب فکری اثناعشریه یا دوازدهامامی حرکت میکند.
۲. تمدن ایرانی مسلمانی: این خط فکری تمدنی به دو شاخه اصلی تقسیم میشود:
الف) تمدن ایرانی شیعی مسلمانی: این خط بیشترینه توسط جمهوری اسلامی ایران بر پایه حوزه علمیه قم و دیدگاه سیاسی ولایت فقیه به پیش برده میشود. سابقه این خط فکری به دولتهای آلبویه و سپس دولت صفویه و زندیه و قاجاریه میرسد. امروزه از این تمدن به تمدن نوین ایرانی اسلامی که نظریهپردازان آن آیتاللهالعظمی رهبر شهید جمهوری اسلامی ایران بودند، یاد میشود.
ب) تمدن سنی خراسانی مسلمانی: این خط تمدنی بر محوریت مکتب فکری حنفی ماتریدی و مکتب عرفانی نقشبندی شکل گرفتهاست. سابقه فکری و سیاسی آن به سامانیان میرسد؛ سپس سلسلههای تاجیکی پارسیزبان غوریان و غزنویان و سلسلههای ترکی و مغولی و به معنای سلسلههای تاجیکان فرهنگی مانند سلجوقیان و تیموریان و… آن را ادامه دادهاند. این خط تا آخرین شاه بخارا تداوم داشت که به وسیله تزارها نابود شد. در تاجیکستان پیوسته در حال شکلگرفتن است و در خراسانافغانستان در خط فکری اسلامی تداوم داشتهاست. متاسفانه دولتی ثروتمند هنوز پشتیبان سیاسی و مالی آن نیست.
۳. تمدن ترکی مسلمانی: این خط تمدنی توسط خلافت عثمانی حمایت میشد و اکنون ترکیه امروزی، به ویژه از زمان دولت رجب طیب اردوغان، ادامهدهنده و احیاگر آن است. پایه فکری آن را مکتب فکری حنفی ماتریدی و نقشبندی تشکیل میدهد. تلاش دارد که تمام جهان ترک را به گرد آن جمع کند. اوزبیکستان در منطقه خراسان بزرگ دیگر نماینده این خط فکری تمدنی است.
۴. تمدن هندو مسلمانی: این خط تمدنی توسط مغولهای مسلمان حمایت میشد و پس از جدایی هند، اکنون پاکستان نماینده آن است. همچنان بنگلادیش نماینده آن به شمار میرود. مسلمانان هندوستان نیز نمایندگان آناند. این خط اکنون در محور مکتب فکری حنفی بریلوی، حنفی دیوبندی و حنفی ندوی به پیش میرود. البته خطوط فکری دیگری نیز در پیش بردن آن نقش دارد.
۵. تمدن مالایی مسلمانی: این خط تمدنی توسط کشورهای اندونیزیا و مالیزیا به پیش برده میشود و پایه آن خط فکری شافعی-اشعری است. از آنرو که از مرکز جهان اسلام، یعنی خاورمیانه، دور ماندهاند، تمدن بسیار آرامی شکل دادهاند. امروزه هر دو کشور نسخه تمدنی نرم از تمدن مسلمانی ارایه دادهاند که مورد توجه جهانیان قرار گرفته است و در برابر تمدنهای مسلمانی عربی، ترکی و پارسی و هندیِ ستیزهگر خاورمیانهای مطرح میشوند.
۶. تمدن غربی مسلمانی: این شامل کشورهای بوسنی و هرزگوین و همچنان اقلیتهای مسلمان در کشورهای غربی اروپایی و امریکایی میشود و اگرچه با تمامی مراکز فکری تمدنیِ تمدنهای پیشین که بیان کردم رابطه دارند، اما یک هویت تمدنی تکثرگرا و مداراگر در آن سرزمینها شکل میگیرد و دارای نظریهپردازان تمدنی ویژه خود هستند که حتی خوراک فکری تمدنی برای کشورهای مرکز نیز تهیه میکنند.
این دستهبندی میتواند کاملتر شود و ممکن است اکنون دارای آسیبهایی باشد.
با مقدماتی که بیان شد، به پاسخ پرسش شما پرداخته میشود:
بر پایه این دستهبندی تمدنی، تاجیکان خراسان/خراسانافغانستان بیشترینه میراثدار تمدن خراسانی مسلمانیاند. زبان محوری این شاخه تمدنی ایرانی مسلمان، زبان پارسی است. زبان پارسی در حوزه شعر و ادبیات، حوزه حکمت و فلسفه، در حوزه کلام و عقیده، اصول فقه و فقه، تاریخ و تذکرهنگاری، عرفان و تصوف، اخلاق و وعظ، سیاست و دولتداری، پزشکی و مهندسی، ریاضی و نجوم و… متن تولید کردهاست که در کتابخانههای جهان شرق و غرب نگهداری میشوند و هنوز جهان نتوانستهاست از بس فراوانی و کثرت این نسخهها را بازنگری و چاپ کند و در برابر شکوه و عظمت آن لب بگزد و انگشت به دهان بگذارد.
بدینگونه به این نتیجه میتوان رسید که خراسان به مثابه کشتزاری است که زبان پارسی در آن کاشته شده و سرانجام به یک باغ بسیار بزرگ تبدیل شده است که میوههای تمدنی در ساحات گوناگون زندگی دینی، علمی، هنری و ادبی دادهاست. در واقع، زبان پارسی کانال انتقال دستاوردهای تمدنی خراسان است و خراسان سرزمینی است که زبان پارسی در آن به یک کانال فکری تمدنی تبدیل شدهاست.
خراسان تایمز: آیا میتوان خراسان را یکی از مهمترین خاستگاههای شکلگیری هویت تاریخی تاجیکان دانست؟ چرا؟
جبرییلی: البته باید مانند خراسان از پیشینه نام تاجیکان بر پایه منابع ادبی و تاریخی سخن بگوییم؛ اما از بس که در سایتها و فیسبوکها از آن سخن رفته است، خودداری میکنیم. تاجیکان ادامه تبار سلسلههای تاریخی و سلسلههای شاهی شاهنامه هستند.
از این جهت، تاجیکان با تایید متفقالقول تاریخنگاران عربی، پارسی، انگلیسی، روسی، امریکایی، فرانسوی و… دیرینترین باشندگان خراسان بزرگ هستند. پس از اسلام، هویت تاجیک در زمان سامانیان والاترین حد هویتی خود را میرسد و طبق گزارش اصیل تاریخ بیهقی در زمان غزنویان ادامه مییابد و سلسلههای غوری آن را تقویت میکنند؛ پس از آن سلسلههای دیگر تاجیکی نیز از آن دفاع میکنند.
پس از آن تاجیکان در رأس قدرت نبودهاند، اما در مقام وزارت سلجوقیان، خوارزمشاهیان و مغولان و تیموریان و… این سلسلهها را به سلسلههای «تاجیکان فرهنگی» تبدیل میکنند. بدینگونه هویت تاجیکی با خراسان گره میخورد و تاجیک بدون خراسان دچار بحران هویت شدهاست و امروزه خراسان بزرگترین نوستالژی هویتی، فرهنگی و تمدنی تاجیکان است و سبب شدهاست که رنسانس هویتی فرهنگی بر پایه این نوستالژی در میان جوانان روشنفکر و تحصیلکرده تاجیکان شکل بگیرد. پیشتر خطوط فکری روشنفکری هویتطلبی خراسانخواهی تاجیکان دستهبندی شد و الحق استاد خلیلالله خلیلی با کتاب «عیاری از خراسان» این خط فکری هویتخواهی را زنده ساخت.
خراسان تایمز: چه تفاوتی میان مفهوم خراسان تاریخی و تقسیمبندیهای سیاسی و جغرافیایی امروزی وجود دارد؟
جبرییلی: همانگونه که گفته شد، خراسان یک نام جنجالبرانگیز است. این نام آنقدر بزرگ و پرشکوه است که هر جریان فکری هویتطلب به آن چنگ میزند. خراسان بزرگ و هم خراسان در برابر ورارود، آنقدر لباس بزرگ است که بر تن هر یک از جغرافیاهای تقسیمشده استعماری جدید، بزرگی میکند. ایرانیها بر پایه آگاهی هویتی تاریخی و تمدنیای که داشتند، توانستند در دولت رضاخان این نام را بر یکی از بزرگترین استانهای بزرگ خود بگذارند؛ جمهوری اسلامی آن را تقویت کرد و امروزه خراسان رضوی، خراسان شمالی و خراسان جنوبی دارند. آنها همان تقسیمات ایرانشهری را حفظ کردند؛ یعنی خراسان بزرگ بخشی از ایران بزرگ یا ایرانشهر است و امروزه سه استان خراسان بخشهایی از ایران کنونی متمدن است. بر پایه نظریه تمدن نوین ایرانی اسلامی، خراسان رضوی مرکز بخش بزرگی از این تمدن است؛ از نظر معنوی امام رضا، امام هشتم شیعیان دوازدهامامی، شاه معنوی خراسان است. مردمان شیعه از تمامی نواحی جهان به زیارت آن میآیند و تمدن ایرانی اسلامی از طریق این زائران با آنها گفتوگو میکند و ارزشهای خود را انتقال میدهد.
نامگذاری تاریخی خراسانافغانستان، بر پایه دیدگاه میرغلام محمد غبار، دیگر در حکومتهای افغانی/پشتونی امروزه، از دوران جمهوریت تا کنون، ناپدید است و به آن توجهی نمیشود؛ چون افغان/پشتونها فکر میکنند که در صورت تقویت این نام از منظر فرهنگی و تمدنی، به تاجیکان خراسان/خراسانافغانستان و چهبسا ترکان خراسان/خراسانافغانستان میبازند.
اکنون فقط جوانان روشنفکر تاجیکاند که این نام را جار میزنند و در برابر تهاجم هویتی افغان/پشتونی از هویت خویش محافظت میکنند؛ اما حرکتهای سیاسی تاجیکان اگرچه از نظر نظامی در برابر ط-البان که نماینده بدوی هویت افغان/پشتونی به شمار میروند، مبارزه میکنند و شهید میدهند و هراس ندارند، ولی در دنیای سیاست در جبن هویت و جبن فکری به سر میبرند و نمیتوانند که «خراسان» را وارد مانیفست سیاسی خود کنند.
اگرچه احمد مسعود، رهبر جبهه مقاومت اسلامی خراسانافغانستان، در کتاب خود زیر عنوان «به نام پدرم» از هویت تمدنی زبان پارسی دفاع کرده است و در هر سخنرانی خود از مظلومیت آن دفاع میکند و همچنان سپهبد صالح محمد ریگستانی زبان پارسی را در مانیفست خود، بنیادین خواند و به زبان رسا نبرد خود را یک نبرد تمدنی خواند، اما دریغا که هنوز جبهه مقاومت ملی خراسانافغانستان و جمعیت اسلامی خراسانافغانستان «خراسان» را وارد راهبرد خود نساختهاست.
در این میان، رهبری جمعیت اسلامی خراسانافغانستان، استاد عطا محمد نور، خویشتن را خراسانی و عیار خراسان میداند، اما هنوز منشور سیاسیای ندارد که در آن از «خراسان» و «هویت خراسانی» یاد شده و دفاع صورت گرفتهباشد. از سوی دیگر، گروه داعش با کاربرد ترکیب “شاخه خراسان” زخم ناسور است بر نام خراسان بزرگ که این نام تمدنی و عرفانی و فرهنگی و ادبی و شاعرانه را با هراسافکنی پیوند میدهد.
خراسان تایمز: چرا نام و مفهوم خراسان در حافظه تاریخی و فرهنگی مردم منطقه همچنان اهمیت دارد؟
جبرییلی: خراسان با زبان فارسی حیثیت ظرف و مظروف را دارند. تا زمانی که زبان پارسی زنده است و پارسیزبانان به این زبان سخن میگویند، شعر میسرایند، داستان مینویسند، حکمت و فلسفه و الهیات و سیاست تولید میکنند و حماسههای خود را با آن میسرایند، خراسان زنده است.
از همین جهت است که برای کشتن داعیه «خراسانخواهی»، دشمنان میدانند که در نخست باید زبان پارسی را کشت. متاسفانه در خراسانافغانستان زبان پارسی زبان بدون دولت است؛ هر زبانی که دولت نداشته باشد، ترس مرگ آن وجود دارد. اگرچه تولیدات زبان پارسی در خراسانافغانستان، با وجودی که دولت ندارند، چه در داخل کشور و چه توسط مهاجرین و روشنفکران دیاسپورا، بیشتر از آنچه است که زبان پشتو هم در زمان جمهوریت و هم در زمان سلطه بدوی ط-البان تولید کردهاند.
زبان پارسی و خراسان سخت نیازمند یک ایدیولوژی ملیگرایی است. امیدوارم این مصاحبه من در تولید این ایدیولوژی مدد برساند. همچنان زبان پارسی و خراسان نیازمند یک سازمان سیاسیای است که در آن روشنفکران، علما، سیاستگران و نظامیان گردهم آیند و با زبان رسا هویت خراسانی و کشوری را با نام خراسان جار بزنند و هیچ ترس و هراس و جبنی را به خود راه ندهند. امیدوارم که خداوند متعال برای من مدد برساند که در این راه عدالتخواهی، مددگار این جریان فکری باشم.
خراسان تایمز: چرا خراسان تاریخی بهعنوان یکی از کانونهای مهم رشد و شکوفایی زبان فارسی شناخته میشود؟
جبربیلی: مهمترین دلیل آن اینها هستند:
وجود خاندانهایی شاهی و دهقانزاده تاجیک بود که آنها پس از شکست ساسانیان و دیگر حکومتها، مانند کابلشاهیان، با خلافت عباسی همکار شدند و به مقام وزارت رسیدند، مانند برمکیان و… .
همچنان وجود شهرهای تاریخی مانند بخارا، سمرقند، سغد، خوارزم، ترمذ، خجند، هرات، بلخ، نیشاپور، کابل، پیشاور، طوس، سیستان و… است که جمع بزرگی از دانشمندان را در عرصههای گوناگون پرورش دادند.
وجود سلسلههای شاهی مانند طاهریان، صفاریان، سامانیان، غزنویان، غوریان، سلجوقیان، خوارزمشاهیان، صفویان، قاجاریان، مغولان هند، ابدالیان و… .
وجود فقیهان و متکلمان و مفسران پارسیزبان و مدارس و مساجد؛ نقش فقه را نباید فراموش کرد. وجود امام بزرگی مانند امام ابوحنیفه رحمةالله که یک خراسانی اصیل بود و خراسانیان در کوفه به خانه او میرفتند و او امانتدار آنها بود؛ و پس از صحابه که فتوای نماز به زبان پارسی را در خراسان بزرگ و در ورارود دادهبودند، او این فتوا را تجدید کرد و زبان پارسی زبان فقه در خراسان بزرگ پس از زبان عربی شد.
همچنان وجود عارفان و صوفیان و خانقاهها را نباید فراموش کرد. اینها در خانقاه زبان پارسی را در برابر تهاجم ترک و مغول حفظ کردند. آنها را پارسی فرهنگی یا تاجیک فرهنگی ساختند. آنها را مرید ساختند. امروزه آبروی زبان پارسی در جهان تاجیکان پارسیزبان هستند، مانند سنایی و مولانا و حافظ و سعدی و… .
وجود تاجران فرهنگی. اینها به وسیله تجارت زبان پارسی را به سراسر جهان گسترش دادند و شاعران و فیلسوفان را پرورش دادند. وقفهایی را در خدمت مدارس و خانقاهها قرار دادند.
وجود حرکت شعوبیه در برابر سلطه عربیت. این حرکت عظیم که از آیات قرآن کریم الهام گرفته بود و در برابر ظلم و اعراب ناسیونالیست ایستاد، نقش بسیار اساسی در حفظ ناسیونالیسم پارسی و زبان پارسی داشته است.
بانوان و مادران تاجیک و پارسیزبان نقش اصلی و بنیادین را بازی کردهاند؛ با لالاییخواندن و شعرخواندن و شعرسرودن و عشق به این فرهنگ، این زبان را گسترش بخشیدند.
همچنان «ژن شهری» یا به عبارت دیگر «ژن تمدنی» در میان تاجیکان یا فارسیوانان یا پارسیبانان نباید فراموش کرد که هر جا برود، به سوی ادبیات، فرهنگ و تمدن توجه میکند. این به تجربه ثابت شد که تاجیک هر جا برود، نمیتواند بدون تمدن و شهر زندگی کند. حتی روستای تاجیکان ویژگیهای زندگی شهری دارد.
خراسان تایمز: شخصیتهایی مانند رودکی، فردوسی، ناصرخسرو، مولانا و ابوعلی سینا چه نقشی در شکلگیری میراث مشترک فرهنگی این منطقه داشتهاند؟
جبرییلی: نمیتوان زبان پارسی و تمدن خراسانی را به رودکی، فردوسی، ناصرخسرو، مولانا و ابوعلی سینا تقلیل داد. باید از فروکاستگرایی و تقلیلگرایی بیرون شویم. اگرچه اینها در بخشی از روزگار نقشهای اساسی داشتهاند، اما سلسله تمدن پارسی اینگونه بنا میشود:
حکمت و کلام بنیادهای هستیشناختی، معرفتشناختی، انسانشناختی و جهانشناختی این تمدن را بنا میکند که در این زمینه امام ابوحنیفه، مکتب بلخ، مکتب بخارا، مکتب سمرقند، مکتب هند، مکتب نیشاپور، مکتب هرات و… با هزاران حکیم و متکلم در آن نقش دارند. مکتب سینایی به رهبری ابوعلی سینا نیز در آن نقش بسزایی دارد که تا کنون مکتب مشائی او ادامه دارد؛ اما فیلسوفان دیگر مکاتب را نیز نباید فراموش کرد.
اصول تفسیر و تفسیر، مبانی مشروعیت الهی تمدن پارسی را میسازد که مکتب تفسیری خراسان بزرگ بیشتر عقلگراست و نماینده کلان این مفسران امام ماتریدی رحمةالله است که در تفسیر دگرگونی حکمی عقلی بزرگ پدید آورد و پس از آن راه او ادامه دادهشد.
اصول حدیث و حدیثشناسی، مشروعیت نبوی آن را پدید میآورد و منابع گستردهای را در اختیار دانشمندان و تمدنآفرینان قرار میدهد و شکوه نبوی تمدن خراسانی را نمایندگی میکند.
عرفان و تصوف، این بنیادها را در راستای معنویتسازی و سلوک معنوی و اجتماعی و تمدنی کانالیزه میکند؛ بدینگونه است که شاعران عارف مانند رودکی و مولانا نماینده این تمدن میشوند. اصول فقه و فقه، سلوک عبادی و سلوک قضایی، سیاسی و مدنی این تمدن را تشکیل میدهد. در واقع، تمدن خراسانی مسلمانی فقهیترین تمدن است.
حکمت عملی و سیاست و سیاستگران و نظامیان و وزیران، چارچوبی را به وجود میآورند که این تمدن در ظرف خراسان مظروف شود و دستاورد تمدنی ارائه کند. بدون سیاستگران و دولتمردان، تمدن خراسانی همیشه پژمرده شدهاست. ادبیات و شعر خانه این تمدن است. دستاوردهای این تمدن را ثبت میکند و کانالی برای انتقال آن میسازد. در این جریانهای تمدنسازی است که رودکی، فردوسی، مولانا و ابنسینا جایگاه خود را پیدا میکنند.
خراسان تایمز: آیا میتوان زبان فارسی را مهمترین عامل پیونددهنده جوامع تاجیک در گستره خراسان تاریخی دانست؟
جبرییلی: زبان پارسی در واقع به عنوان یک ریسمان عمل میکند که همه بدان چنگ میزنند و از طریق آن یکدیگر خود را پیدا میکنند تا از همدیگر گم نشوند. اما مهمترین امر، مسئله زنده ساختن احساس تعلق هویت تاجیکی است. امروزه ما پشتونهای پارسینویس داریم و داشتهایم، مانند عبدالحی حبیبی و صدها نفر دیگر که با زبان پارسی ریشه بر تیشه تمدن خراسانی و زبان پارسی میزنند و همچنان پانترکیستهای پارسینویس را داریم که در برابر زبان پارسی و تمدن خراسانی و هویت تاجیکی قرار میگیرند. بنابراین، هویت همان احساس تعلق و وابستگی به زبان پارسی و همبستگی با تاجیکان و همبستگی با خراسان است که روشن میکند زبان پارسی چه نقشی در ژرفسازی و هویتسازی تاجیکان بازی کرده است. با زبان پارسی است که هویت افغان/پشتونی جار زده میشود.
شما دیدهاید که سیاستمداران ما گفتند که از پدر پدر ما «پوهنتون» گفتهایم. گفتند که «ما نمیتوانیم در راس قدرت باشیم؛ لباس معاونیت بر تن تاجیکان دوخته شدهاست.» شما دیدید که با زبان پارسی بیان شد که ما «تاجیک افغان/پشتون» هستیم. بنابراین، متوجه باشیم و نگاه کنیم که چه کسی از زبان پارسی در برابر تاجیکان استفاده میکند و چه کسی از زبان پارسی به نفع تاجیکان استفاده میکند.
خراسان تایمز:چه عواملی باعث شده است که با وجود مرزبندیهای سیاسی، پیوندهای فرهنگی و زبانی مردم این منطقه حفظ شود؟
جبرییلی: در پیش ما عوامل گوناگونی را بررسی کردیم، اما مهمترین عامل مهم، همان ژن پارسی است؛ ژن تاجیکی است. این ژن چنان با فرهنگ و تمدن گره خورده است که حتی در کوه خانقاه و مسجد بنا میکند و از طریق دیوان حافظ و سعدی و پنجگنج زبانش را حفظ میکند. مسجد، خانقاه و عرفان و تصوف و شعر عرفانی، ژرفترین نقش را بازی کرده است.
خراسان تايمز: وضعیت هویت فرهنگی و زبانی تاجیکها در جهان امروز با چه چالشهایی روبهرو است؟
جبرییلی: اول ببینیم که تاجیک کیست؟
تاجیک به چند معنا میآید:
تاجیک در برابر ترک و عرب و پشتون: بنابراین، تمامی کسانی که در اقصای نقاط جهان پارسی سخن بزنند، تاجیک هستند. در این میان، پارسهای ایران نیز تاجیک هستند.
امروزه تاجیکان یا پارسهای ایران در بهترین حالت فرهنگی به سر میبرند؛ بزرگترین مدافع زبان پارسی و فرهنگ و تمدن پارسی هستند. دولت با شکوه دارند. در جهان بینالملل خویشتن را به عنوان یک تمدن و یک وزنه تمدنی و بینالمللی معرفی کردهاند. چالشها را پشت سر میگذارند و طالع نیک در پیش دارند.
تاجیک یعنی شهروندان تاجیکستان: در این صورت یک کشوری به نام تاجیکستان وجود دارد. هر کسی که شناسنامه آن را داشت، تاجیک است.
تاجیکان تاجیکستان از بحران هویت عبور کردهاند، آرامآرام به خط نیاکان وصل میشوند و اگر ثبات سیاسی حفظ شود، بسیار امید میرود که تمدن خراسانی مسلمانی را نمایندگی کنند.
قوم-ملت تاجیک خراسان خراسانافغانستان: در خراسانافغانستان یک قومـملت بزرگ به نام تاجیکان وجود دارد.
قوم-ملت تاجیک خراسان خراسانافغانستان از ۱۲۰ سال بدینسو در بحران هویت به سر میبرند. بر زبانشان قوم غالب نام «دری» را میگذارد تا از دولتـملت مرکزی تمدن ایرانی، یعنی ایران، جدا شوند. زبانشان در ادارات از رسمیت میافتد؛ نمیتوانند که واژگانی مانند دانشگاه و دانشکده را به کار ببرند. زمینهایشان هر روز اشغال میشود و ناقلین در آن جابهجا میشوند. امروزه بخشی بزرگ از آوارگان زبانی و فرهنگی را به علت سیاستهای علمستیزانه نظام بدوی پشتونی ط-البان تشکیل میدهند. فاقد ملیگرایی قومی هستند. از این جهت نتوانستهاند که «خراسان» و «زبان پارسی» را وارد مانیفستهای سیاسی خود بکنند. اما این قومـملت یک گرانیگاه قوت دارد و آن اینکه جریانهایی سیاسی و مبارزانی دارند که هنوز تسلیم نشدهاند و میجنگند تا تمدن خراسانی مسلمان را بازسازی و نوسازی کنند.
قوم تاجیک در اوزبیکستان و تا اندازهای در ترکمنستان و قرغیزستان: پارسیزبانانی که در این کشورها زندگی میکنند، تاجیک هستند. تاجیکان اوزبیکستان که نیمی از ملت را تشکیل میدهند، وضعیت بدتر از تاجیکان خراسان/خراسانافغانستان دارند. امید است که در گشایشهای جدید فرهنگی اوزبیکستان، وضعیت آنان بهتر و خوبتر شود.
قوم تاجیک در پاکستان: تاجیکان پاکستان که حتی زبان خویش را نیز از دست ددادهاند. اینها راهی دور و دراز در پیش دارند. نیازمند دولتهایی هستند که از منظر فرهنگی و ادبی آنها را کمک کنند تا دوباره زبان مادریِ از دسترفته خویش را بیاموزند. اما به علت باسواد بودن اکثر آنان، این امیدواری وجود دارد. امیدوارم دولتهای ایران و تاجیکستان آنها را کمک کنند.
تاجیکان مهاجر در غرب: تاجیکان اوزبیکستان، تاجیکان تاجیکستان و تاجیکان خراسان/خراسانافغانستان شامل این جامعهای مهاجر هستند. به نظر میرسد از سازمانیافتگی خوب برخوردار نیستند، اما جرقههایی زده شده است که تا روند سازمانیافتگی را به دست بیاورند. در صورتی که سازمان پیدا کنند، میتوانند پشتیبان کلان روشنفکری برای تاجیکان جهان باشند.
تاجیکان فرهنگی: پشتونها و ترکهای پارسی گو و پارسینویس. همچنان هزارهها. در این میان، در میان هزاره ها احساس نزدیکی بیشتر با تاجیکان به اساس یک پیشفرض هم زبانی دیده می شود. به عنوان نمونه «جنبش حق تعیین سرنوشت پارسی زبانان باختریان» فرض خود را به این گرفته است که در ائتلاف هزارگان و تاجیکان پارسی زبان و اقوام دیگر پارسی زبان بتواند، طرح کشور مستقل پارسی زبانان را پیش کش کند و بدین گونه برای ابد از ظلم افغانی/پشتونی خود را برهاند. اما هزارگان حتی زبان خود را هزارگی اعلام کردند و برخی از آن ها از «هزارستان» سخن می زنند، یعنی دولت مستقل هزاره ها، یا دولت فدرال هزاره ها. به نظر می رسد که این نظریه ها وقت و زمان می برند و تا کارگر واقع شوند.
در میان پشتونهای پارسی گو و پارسی نویس، دو گروه هستند، گروههای معتدل که خویشتن را سپاسگذار زبان و فرهنگ و تمدن پارسی می دانند و قلم و قدم شان برای رشد و کمال زبان پارسی به کار افتاده است. در سوی. دیگر گروههای افراطی یی هستند که با ابزار زبان پارسی، می خواهند پارسی ، پارسی زدایی کنند و با طرح زبان «دری» در برابر زبان «پارسی دری» و مصطلحات ملی پارسی را از لوحهای دانشگاهها و ادارات حذف کنند. اما هر دوی این طیف، باورمند هستند که «تاجیکان افغان» داریم، یعنی تاجیکان مثله شده و هویت باخته و افغانزده که سرنوشت فرهنگ و سیاسی و زبانیشان را باید افغانها/پشتونها تعیین کنند.
در میان ترکان پارسی گو و پارسی نویس، نیز دو گروه معتدل و افراطی قرار دارند. گروهی معتدل که خویشتن را با زبان پارسی رشد و کمال می دهند واز این زبان و فرهنگ و تمدن سپاسگزارند، و گروه پان ترکیست افراطی که زبان پارسی را بر پارسی و تاجیکان به کار می برند.
شایسته است که با این شعر حنظله بادغیسی، حکیم و شاعر سیاسی زبان پارسی این مصاحبه را به پایان ببریم:
مهتری گر به کام شیر در است/ شو خطر کن زکام شیر بجوی
یا بزرگ و عز و نعمت و جاه / یا چو مردانت مرگ رویارویی













