✍️جاوید راحل
درآمدی بر ماهیت تفکر و سرچشمههای شناخت انسان
انسان را بدون فکر نمیتوان به درستی تصور کرد. فکر یکی از اساسیترین مولفههای وجود انسان است و شاید بتوان گفت بخش مهمی از هویت انسانی ما در گرو همین توانایی اندیشیدن است.
محورهای اصلی بحث ما عبارتاند از:
۱. فکر چیست و چگونه در وجود انسان شکل میگیرد؟
۲. سرچشمه آگاهی و هوشیاری انسان چیست و چه دیدگاههایی درباره آن وجود دارد؟
۳. جایگاه فکر در اسلام؛ موضوعی که امیدوارم در صورت فراهمشدن فرصت، با همکاری استادان محترم، به ویژه استادان حوزه دینی، بتوانیم آن را بررسی کنیم.
۱. فکر چیست و چگونه شکل میگیرد؟
بدون تردید، فکر یکی از مهمترین موضوعاتی است که در روانشناسی و فلسفه مورد بررسی قرار میگیرد. روانشناسان بر این باورند که انسان هنگامی که با یک مسئله یا پدیده مواجه میشود، نوعی تجربه ذهنی را از سر میگذراند. ذهن انسان این تجربه را دریافت، پردازش و معنا میکند. این فرایند معناپردازی و پردازش ذهنی، از جمله موضوعاتی است که در روانشناسی ذیل مفهوم تفکر مورد بررسی قرار میگیرد.
بدون شک، یکی از مهمترین ابزارهای تفکر انسان، عقل است. انسان با استفاده از تواناییهای عقلانی خود میتواند مسائل را شناسایی، تحلیل و درباره آنها داوری کند.
در واقع، فکرکردن نوعی فعالیت ذهنی است که انسان از طریق آن با مسائل و پدیدههای پیرامون خود مواجه میشود و درباره آنها به تفکر میپردازد. البته تفکر با تخیل نیز ارتباط نزدیکی دارد. انسان به کمک قدرت تخیل میتواند از محدوده تجربههای مستقیم خود فراتر برود، وضعیتهای فرضی را تصور کند و امکانهای تازهای را در ذهن خود شکل دهد. از این نظر، قدرت تخیل یکی از ویژگیهای برجسته ذهن انسان است که در کنار حافظه، عقل و سایر تواناییهای شناختی، به گسترش ظرفیت تفکر او کمک میکند.
بنابراین، فکر یا تفکر را میتوان مجموعهای از کنشهای ذهنی دانست که انسان از طریق آنها با اشیا، پدیدهها و واقعیتهای بیرونی ارتباط برقرار میکند، آنها را در قالب مفاهیم و معانی بازنمایی میکند و دربارهشان به داوری میپردازد.
در این میان، زبان نیز ابزار بسیار مهمی است. انسان از طریق زبان میتواند اندیشههای خود را با دیگران به اشتراک بگذارد، وارد تعامل اجتماعی شود و حتی با ابزارهای جدید ارتباطی و فناوریهای محاسباتی تعامل برقرار کند. بنابراین، فکر یکی از بنیادیترین عناصر شکلگیری هویت انسانی و زندگی اجتماعی است.
از همینجا میتوان به اهمیت برنامههای آموزشی برای تقویت قدرت تفکر پی برد. امروزه بسیاری از کشورهای توسعهیافته تلاش میکنند از نخستین مراحل آموزش، توانایی اندیشیدن، تحلیلکردن، پرسشگری و خلاقیت را در کودکان و نوجوانان پرورش دهند. در واقع، آموزش فکرکردن باید بخش جداییناپذیر نظام آموزشی باشد، نه اینکه صرفا به انتقال اطلاعات و محفوظات محدود بماند.
۲. آگاهی و هوشیاری؛ سرچشمه ذهن انسان کجاست؟
موضوع دیگری که بیشتر جنبه فلسفی و معرفتشناختی دارد، مسئله آگاهی یا هوشیاری (Consciousness) است. در کنار تفکر، ما با پدیدهای به نام آگاهی مواجه هستیم؛ پدیدهای که یکی از بنیادیترین و در عین حال پیچیدهترین مسائل در فلسفه ذهن و علوم شناختی به شمار میرود.
در میان متفکران، دیدگاههای متفاوتی درباره ماهیت آگاهی وجود دارد. بهطور کلی، میتوان دو رویکرد عمده را از یکدیگر تفکیک کرد.
رویکرد نخست: دیدگاههای غیرمادی یا دوگانهانگارانه
برخی از فیلسوفان معتقدند که آگاهی را نمیتوان صرفا به فعالیتهای مادی و فیزیکی مغز تقلیل داد. از نگاه این گروه، ذهن و آگاهی دارای ویژگیهایی هستند که نمیتوان آنها را بهطور کامل با فرایندهای مادی توضیح داد. در واقع، آنها میان ذهن و ماده نوعی تمایز اساسی قایل اند و معتقدند که آگاهی واجد جنبهای فراتر از فعالیتهای فیزیکی مغز است.
رویکرد دوم: دیدگاه مادیگرایانه (Materialism)
در مقابل، مادیگرایان معتقدند که آگاهی و تفکر انسان را باید در ارتباط با ساختار و فعالیت مغز بررسی کرد. از دیدگاه این گروه، ذهن و آگاهی پدیدههایی مستقل از مغز نیستند، بلکه با فعالیتهای عصبی و فرایندهای پیچیدهای که در مغز انسان جریان دارد، ارتباط مستقیم دارند.
مغز انسان از میلیاردها سلول عصبی به نام نورون تشکیل شدهاست. این نورونها از طریق ارتباطات پیچیده، اطلاعات دریافتی را پردازش و منتقل میکنند.
در این دیدگاه، فرایندهای ذهنی و شناختی انسان با فعالیت شبکههای عصبی مغز ارتباط دارند. برای توضیح سادهتر، میتوان به ماشینهای محاسباتی و رایانهها اشاره کرد. در این دستگاهها نیز اطلاعات از طریق واحدهای پردازشی و شبکههای ارتباطی دریافت، منتقل و پردازش میشوند.
البته مغز انسان بهمراتب پیچیدهتر از یک ماشین محاسباتی معمولی است؛ با اینحال، برخی از متفکران مادیگرا برای توضیح فعالیتهای ذهنی از چنین مقایسههایی استفاده میکنند. آنها معتقدند اگر بتوانیم فعالیت مغز انسان را با ابزارهای دقیق تصویربرداری و فناوریهای علمی مشاهده کنیم، میتوانیم بخشی از فرایندهای عصبی مرتبط با تفکر و آگاهی را بررسی کنیم.
امروزه مادیگرایی یکی از رویکردهای مهم در فلسفه ذهن و علوم شناختی است و تلاش میکند پدیدههای ذهنی را بر پایه فرایندهای مادی و عصبی توضیح دهد. با اینحال، این رویکرد با پرسشهای بنیادین و دشواری نیز مواجه است.
۳. مسئله دشوار آگاهی؛ آیا میتوان ذهن را صرفا مادی توضیح داد؟
با وجود پیشرفتهای گسترده علوم اعصاب و شناختی، هنوز پرسشهای مهمی درباره ماهیت آگاهی وجود دارد که پاسخ قطعی و مورد توافقی برای آنها ارایه نشدهاست.
یکی از پرسشهای اساسی این است: جهان مادی از چه چیزی ساخته شدهاست و ماهیت بنیادی واقعیت چیست؟
پرسش مهم دیگر به خود آگاهی مربوط میشود: آگاهی چیست و چگونه از فعالیتهای مغزی پدید میآید؟
به بیان دیگر، حتی اگر بتوانیم تمام فعالیتهای عصبی مغز را شناسایی و ثبت کنیم، هنوز این پرسش باقی میماند که چرا و چگونه این فعالیتهای فیزیکی با تجربه درونی و احساس آگاهانه همراه میشوند.
برای مثال، هنگامی که یک انسان موسیقی خاصی را میشنود، صرفا مجموعهای از امواج صوتی وارد دستگاه شنوایی او نمیشود؛ بلکه تجربهای ذهنی و احساسی نیز در وجود او شکل میگیرد. جالب اینجاست که ممکن است یک موسیقی برای فردی بسیار لذتبخش باشد، درحالیکه همان موسیقی برای فرد دیگری هیچ جذابیتی نداشته باشد یا حتی احساس ناخوشایندی ایجاد کند. این تفاوت در تجربههای ذهنی و احساسی، یکی از موضوعاتی است که بررسی ماهیت آگاهی را پیچیدهتر میسازد.
ما انسانها به عنوان کنشگران اجتماعی، هنگامی که با یک پدیده، یک اثر هنری یا حتی یک گفتار مواجه میشویم، صرفا اطلاعات آن را دریافت نمیکنیم؛ بلکه نوعی تجربه درونی نیز از آن به دست میآوریم. این تجربه میتواند احساس شادی، اندوه، رضایت، نارضایتی یا واکنشهای عاطفی دیگری باشد.
پرسش این است که آیا میتوان تمام این تجربههای درونی را صرفا به فعالیتهای مادی مغز تقلیل داد؟
آیا آنچه ما بهعنوان تجربه آگاهانه احساس میکنیم، صرفا نتیجه فعالیت سلولهای عصبی است یا در این میان با جنبه دیگری از وجود انسان مواجه هستیم؟
این همان مسئلهای است که در فلسفه ذهن به عنوان یکی از دشوارترین مسائل مربوط به آگاهی شناخته میشود. بحث در این زمینه بسیار گسترده است و دیدگاههای مختلفی درباره آن وجود دارد. با اینحال، تلاش میکنم برای ادامه بحث بیشتر بر رابطه میان فکر، ذهن و آگاهی تمرکز کنم.
۴. دکارت و مسئله ذهن و بدن
یکی از فیلسوفانی که بحث ذهن و آگاهی را به صورت جدی در فلسفه جدید مطرح کرد، رنه دکارت است.
دکارت با گزاره مشهور خود، «میاندیشم، پس هستم» (Cogito, Ergo Sum)، جایگاه اندیشیدن را در شناخت وجود انسان برجسته ساخت. از نظر دکارت، حتی اگر در وجود بسیاری از امور شک کنیم، نمیتوانیم در این واقعیت تردید کنیم که در حال اندیشیدن هستیم؛ زیرا خود شککردن نیز نوعی اندیشیدن است.
دکارت در فلسفه خود میان دو جوهر اساسی تمایز قایل میشود:
نخست، جوهر مادی یا جسمانی که دارای امتداد و ویژگیهای فیزیکی است.
دوم، جوهر اندیشنده یا ذهن که ویژگی اصلی آن تفکر است.
بنا براین، دکارت ذهن را به مغز و بدن تقلیل نمیدهد، بلکه برای آن جایگاهی مستقل در نظر میگیرد.
در واقع، از دیدگاه او، فعالیتهای مغزی و جسمانی بخشی از واقعیت وجود انسان را تشکیل میدهند، اما تمام حقیقت انسان را نمیتوان در آنها خلاصه کرد. این دیدگاه که به دوگانهانگاری دکارتی یا دوگانهانگاری ذهن و بدن شهرت دارد، یکی از مباحث مهم در تاریخ فلسفه ذهن است.
پس از دکارت نیز فیلسوفان و متفکران بسیاری درباره ماهیت ذهن، آگاهی و رابطه آن با بدن نظریهپردازی کردهاند. برخی از آنها از رویکردهای مادیگرایانه دفاع کردهاند و برخی دیگر همچنان برای ذهن و آگاهی ویژگیهایی فراتر از ماده قایل شدهاند. به همین دلیل، مسئله آگاهی هنوز یکی از موضوعات مهم و مناقشهبرانگیز در فلسفه معاصر است.













