✍️جاوید راحل
بخش چهارم
3. 1. 5. شایستگی و توانایی
آخرین اصل در حکمت سیاسی ایران باستان رد نظریه تغلب است. چون یکی از راه‌های رسیدن به حکومت از طریق تغلب است، یعنی فرد با زور و شمشیر می‌تواند به حکومت برسد، اما در حکمت سیاسی ایران چنان چیزی وجود ندارد. در حکمت سیاسی ایران باستان کسی می‌توانست به قدرت برسد که فره ایزدی و فره کیانی داشته باشد. یعنی تابع شایستگی‌های باشد که بتواند مشروعیت الهی را به دست بیاورد.
در تغلب به عنوان یک شاخص عینی و کار بردی است به این معنی که مجامع و انجمن‌های تعیین کننده در ایران باستان در مقیاس گسترده‌تر که حاکمی را انتخاب کنند، آن حاکم با داشتن ویژه‌گی‌های لازم نتوانست با قهر و غلبه و نیروی نظامی حاکمیت سیاسی را به دست بیاورد در حکمت و سیاست ایران باستان حق شهریاری از آن حکیمان و فیلسوفان است. سهروردی شهریاری را حق حکیمان متالهه می‌داند و حکومت غیر متالهه را نا مشروع می‌خواند برای حکیم متالهه نیز توسل به زور به منظور کسب قدرت جایز نمی‌دانست.
3. 2. پایداری و نظم کیهانی (آرته)
در جهان شناسی هند و ایرانی یک مفهوم کلیدی دیگر نیز وجود دارد به نام آرته و یا آرتا. آرته آئین و شیوه‌ای است که سراسر جهان هستی از طبیعت تا جامعه و عالم مجردات را با هم پیوند می‌زند، زیرا بنای فکری آریایی‌ها را تشکیل می‌دهد. همه ابعاد زنده‌گی انسان در جامعه و نظام هستی و کل عالم موجود را در بر می‌گیرد و حیات در این چارچوب است که معنی پیدا می‌کند. آرته پایدارنده نظم کیهانی و ناموس ازلی طبیعت است. در سیاست ایران باستان آرته همواره به مثابه الگوی طبیعی و توصیه نظام هستی ایران شهری بکار رفته است. می‌توان گفت که نظم زمینی و نظم بشری در این جا باهم مد نظر بوده است. آنچه در چارچوب این نظام سیاسی می‌گنجد نیک و مقدس است و آنچه بیرون از این نظام سیاسی قرار می‌گیرد بیرون از نظم قدسی انگاشته می‌شود و آن بد است. نظام کیهانی یک نظام مقدس است و نظام انسانی و اجتماعی نیز از این نظم کیهانی اقتباس شده و در واقع اینها را باید در کنار هم قرار داد.
آرته که نظم را در آسمان بر قرار می‌کند همان آرته نظم را در زمین نیز بر قرار می‌نماید. مفهوم آرته به عدالت نزدیک است به معنی همآهنگی با نظام اخلاقی و عدالت و هرچه با آن همگام نباشد می‌شود دروغ و بی عدالتی. ظلم و عدالت دو مفهوم است که در ارتباط با آن نظم طبیعت و نظم حاکم بر جامعه انسانی معنی پیدا می کند، آرته آیینی پایدار استوار و نامیرا است که بقا و دوام هستی نظم و سامان شهر و کشور، شادی و فرخندگی آدمی در هر دو جهان به آن وابسته است.
3. 3. 1. پایداری و نظم اجتماعی مبتی بر نظم کیهانی
مقوله‌ای دیگری که در اندیشه ایرانی با آن مواجه هستیم، مفهوم «آشه» و یا «آشا» به مثابه نظم کیهانی پس از خرد از آن نام برده شده و درین جا از اصل اراده و اختیار برای ورود به نیروی کیهانی جزء مهم از قانون آشه است. آشه سر چشمه دادگستری است و آنان که در راه نیکی هستند، پاداش می‌دهد و کسانی که در جبهه اهریمن هستند به کیفر می‌رساند در آئین زردشت نظام شاهی آرمانی با پیاده کردن قانون آشه از نظم زمینی و بشری برای پاسداری از نظم کیهانی و تعامل نظم کیهانی با نظم بشری استفاده می‌شود.
3. 3. 1. شاه آرمانی (چه کسی باید نظم را بر قرار کند؟)
در پاسخ به این پرسش مفهوم اساسی دیگری در اندیشه سیاسی ایران شهری پرداخته است که آن عبارت از آرمان شاه است. این نظم را باید شاه آرمانی بر قرار کند. اگر به دوره اساطیری نگاه کنیم این شاه آرمانی را در اسطوره‌های ایرانی می‌توان جستجو کرد. یکی از نمادهای اصلی نظم کیهانی بر روی زمین که در واقع پایه‌های اندیشه سیاسی ایران شهری بر روی زمین بر آن استوار است مفهوم شاهی آرمانی است. مفهومی که بر حسن کارکرد در نظم کیهانی بر روی زمین است.
اندیشه آرمان شهری در یونان و در اندیشه افلاطون نیز وجود داشت که در اندیشه‌های آرمانی در ایران باستان از عناصر انکار ناپذیر بود، اما نوع آرمان‌شهر ایرانی با آرمان‌شهر یونانی آن تفاوت داشت. آرمان شهر ایرانی اندیشه‌ای است که می‌خواهد کل نظام هستی و نظام اجتماعی سیاسی را با نظام حاکم بر هستی کاملا انطباق بدهد. این وظیفه‌ای است که توسط شاه باید انجام یابد. باور به الهه‌ها سبب می‌شود که شکل آن در زمین بازتاب می‌یابد. نمانده ایزدان آنها هستند که کارهای جهان را بگردانند. مثلا در آیینهای ایرانی دو نوع ایزد وجود دارد: یکی میترا و دیگری وارونا که خدایان هندو آریایی نیز هستند، در هردو تمدن آریایی هم هندی و هم ایرانی نیز هستند که به نظم کیهانی یاری می‌رسانند. همانگونه که هستی برایند اراده خدایان است نظم سیاسی و اجتماعی نیز تکامل میان اراده خدایان به شمار می‌رود، بنابراین شهروندان نیز کارگزاران زمینی آنها به شمار می‌روند.
شاه آرمانی عبارت از فرمانروایی بوده‌است که در چارچوب نظم کیهانی عمل می‌کرد و او بود که می‌توانست جامعه را به سوی سعادت راه برد. وقتی شاهان آرمانی حکومت می‌کند خیر و برکت در جامعه ارزانی می‌شود. خیر و برکت طبیعت از جامعه دریغ نمی‌شود ولی هنگامی که در جامعه دروغ چیره شود نظم زمینی و نظم آسمانی به هم می‌ریزد و طبیعت نیز از انسان روی می‌گرداند. اگر در آموزه‌های فردوسی توجه شود دو مفهوم کلیدی وجود دارد یکی خرد است و دیگری داد. در منظومه و مداری که فردوسی برای کیهان ترسیم کرده است انسان در مرکز و کانون آفرینش است و این انسان با بهره‌مندی و رای و خرد بر طبیعت فرمام می‌راند.
3. 4. جایگاه خرد (عقلانیت)
از نگاه فردوسی جوهر خرد در وجود آدمی است که به تکاپوی او در هستی معنی می‌بخشد و اراده انسان را در آفریدن حماسه و ساختن تاریخ موثر می‌سازد. در شاهنامه فردوسی خرد و هوس پیوسته در نهاد آدمی در جدال و ستیز است، خرد مانند شاهی نیرومند با جلال و با شکوه تجلی پیدا کرد، در مقابل خرد هوس وجود دارد. هوس مانند زنی زیبا و دلربا ترسیم شده چنانکه اگر شاه در نبرد پیروز شود نشانه پیروزی خرد بر هوا و هوس تلقی می‌شود. مفهوم دیگر در اندیشه فردوسی مفهوم داد است. داد در اندیشه او به مفهوم اباد کردن کشور است، و به معنی ستم نکردن پادشاه بر مردمان است. داد با طبیعت پیوند دارد و در ارتباط با طبیعت معنی پیدا می‌کند. ازینرو اگر داد باشد فراوانی و نعمت وجود خواهد داشت و اگر بیدار باشد خشک سالی و کاستی بمیان می‌آید. فردوسی در قضیه سیاوش می‌گوید:
ز بیداد شهریار جهان
همه نیکویی ها شود در نهان
نزاید به هنگام در دشت گور
شود بچه باز را دیده کور
نزاید ز بستان نخچیر شیر
شود آب در چشمه خویش قیر
ز کژی گریزان شود راستی
پدید آید از هرسوی کاستی
بنابراین یک نوع ثنویت و تعادل بین این دو نیرو وحود داشت و انسان نقش خودش را در نظام هستی باید آزادانه بپذیرد، در این اندیشه انسان عبارت از جهان کوچک آمیزه‌ای از دو بعد روح و جسم، جاودانگی و میرائی و نیز آسمان و زمین است. سه چیز در اندیشه ایرانی باستان وجود داشت: پندارنیک، گفتارنیک، و کردارنیک، انسان با کمک سه به یاری آهورامزدا به سعادت برسد. این خرد است که راهنمای انسان در نظام هستی صورت در یسنا که سرودهای زردشت در بندهای پانزده، شانزده، هفده و سی و یکم آمده است که:
خداوندا ما را از پاداش کسانی که با بینش و خرد در راه خدمت به دیگران گام بر می‌دارند از روی راستی و دین برای آبادانی خانه، ده، شهر، کشور و جهان تلاش می‌کنند و با مدارا و مهر در گسترش در پیشرفت پیام تو کوشش می‌نمایند و می‌خواهند ما منش نیک و راستی به تو کوشش می‌نمایند و می‌خواهند با منش نیک و راستی به تو پیوسته و با تو یکی شوند آگاه نما.
اهورامزدا که برای تدبیر نظام هستی از خرد فراگیر و جاودانه بهره‌مند است با فرا فکنی خرد به انسان آدمی را در جدال کیهانی با اهریمن کار آمد می‌سازد. در این نگاه می‌توان گفت که در جهان بینی و هستی‌شناسی ایران، باستان اندیشه و خرد کلید حل معمای شناخت جهان و انسان است.
