✍️ مانی فرهمند

مهاجرت همیشه به معنای ترک یک جغرافیا نیست؛ گاهی آدم از سرزمینی می‌رود، اما سال‌ها طول می‌کشد تا بتواند از خاطرات، عادت‌ها و آدم‌هایی که در آن‌جا گذاشته است، جدا شود. چمدان‌ها بسته می‌شوند، مرزها پشت سر گذاشته می‌شوند و زندگی تازه‌ای آغاز می‌شود؛ اما همه وجود انسان با او به مقصد نمی‌رسد. بخشی از او در همان کوچه‌ها، خانه‌ها، کنار دوستان و در میان خاطراتی باقی می‌ماند که دیگر تکرارشدنی نیستند.

برای بسیاری، مهاجرت نه یک انتخاب ساده، بلکه تصمیمی دشوار میان ماندن و رفتن است. کسی که وطنش را ترک می‌کند، لزوماً از آن دل نکنده است. گاهی می‌رود چون دیگر نمی‌تواند آن‌گونه که می‌خواهد زندگی کند؛ گاهی برای آینده فرزندانش، گاهی برای یافتن کار و امنیت و گاهی فقط برای این‌که فرصتی دوباره برای ساختن زندگی داشته باشد. به همین دلیل، قضاوت درباره کسی که مهاجرت می‌کند، بدون دانستن قصه زندگی او، چندان منصفانه نیست.

با این همه، رسیدن به سرزمین تازه پایان دشواری‌ها نیست. مهاجر باید دوباره از صفر آغاز کند؛ زبان تازه بیاموزد، با فرهنگ دیگری کنار بیاید، جایگاه اجتماعی خود را پیدا کند و در میان آدم‌هایی زندگی کند که شاید هیچ تصوری از گذشته و رنج‌های او نداشته باشند. حتی وقتی کار و زندگی سامان می‌گیرد، دلتنگی به شکل‌های مختلف خود را نشان می‌دهد: در شنیدن یک آهنگ قدیمی، دیدن تصویری از شهر زادگاه، شنیدن صدای مادری از پشت تلفن یا در حسرت نشستن دور سفره‌ای که دیگر همه اعضای خانواده در کنار هم نیستند.

شاید تلخ‌ترین بخش مهاجرت همین باشد که زندگی در دو سوی مرز ادامه پیدا می‌کند؛ کسانی که رفته‌اند، در غربت پیر می‌شوند و کسانی که مانده‌اند، جای خالی آنان را در خانه و خانواده احساس می‌کنند. کودکی که دور از پدربزرگ و مادربزرگ بزرگ می‌شود، پدر و مادری که سال‌ها فرزندان خود را از پشت صفحه تلفن می‌بینند و دوستی‌هایی که زیر فشار فاصله آرام‌آرام کمرنگ می‌شوند، همه بخشی از هزینه‌ای هستند که در هیچ محاسبه اقتصادی نمی‌توان آن را به‌درستی اندازه گرفت.

البته مهاجرت فقط رنج و فقدان نیست. بسیاری در سرزمین‌های تازه فرصت‌هایی پیدا می‌کنند که در وطن از دسترس‌شان دور بوده است. دانش می‌آموزند، کار می‌کنند، خانواده تشکیل می‌دهند و زندگی تازه‌ای می‌سازند. آنان می‌توانند تجربه، مهارت و اندوخته‌های خود را به جامعه میزبان و حتی سرزمین مادری منتقل کنند. اما این واقعیت نیز نباید باعث شود که از هزینه‌های عاطفی و اجتماعی مهاجرت چشم‌پوشی کنیم.

شاید بهتر باشد به جای پرسیدن این‌که چرا مردم وطن خود را ترک می‌کنند، گاهی بپرسیم چه شرایطی آنان را به این تصمیم می‌رساند و چه چیزی می‌تواند روزی بازگشت را برای‌شان به یک امکان واقعی تبدیل کند. هیچ‌کس نباید مجبور باشد میان ماندن در سرزمین خود و داشتن یک زندگی آبرومندانه یکی را انتخاب کند.

مهاجرت ممکن است مسیر زندگی انسان را تغییر دهد، اما پیوند او با زادگاهش به‌آسانی گسسته نمی‌شود. آدم‌ها می‌روند، خانه‌ها خالی می‌شوند و نسل‌ها در سرزمین‌های مختلف پراکنده می‌شوند؛ با این حال، در گوشه‌ای از وجود بسیاری از آنان، هنوز چراغ خانه‌ای روشن است که روزی از آن بیرون شده‌اند