✍️محمد نوید دانشپور
جنگ امریکا و ایران در غرب آسیا و محدودیت‌های گسترده بر رفت‌وآمد کشتی‌ها در تنگه هرمز، یکی از بزرگ‌ترین شوک‌های نیرو و بازرگانی دریایی در سال‌های اخیر را به اقتصاد جهان وارد کرده‌است.
این بحران که از ۲۸ فبروری ۲۰۲۶ آغاز شد، تنها به کشورهای خلیج پارس محدود نمانده و پیامدهای آن در بازارهای نفت و گاز، حمل‌ونقل دریایی، صنایع، کشاورزی و هزینه زندگی در کشورهای مختلف جهان احساس می‌شود.
تنگه هرمز یکی از مهم‌ترین گذرگاه‌های راهبردی جهان است که پیش از آغاز جنگ، روزانه حدود ۲۰ تا ۲۱میلیون بشکه نفت از آن عبور می‌کرد.
بر پایه اطلاعات اداره اطلاعات نیرو امریکا (إی‌آی‌ای)، این میزان معادل حدود یک‌پنجم مصرف جهانی نفت و نزدیک به یک‌چهارم بازرگانی دریایی نفت جهان است. به همین دلیل، هرگونه اختلال در این مسیر، مستقیما عرضه و قیمت نیرو در بازارهای بین‌المللی را زیر تاثیر قرار می‌دهد.
همچنان بر پایه گزارش کنفرانس بازرگانی و توسعه سازمان ملل متحد (آنکتاد)، رفت‌وآمد کشتی‌ها در تنگه هرمز پس از تشدید درگیری‌ها به شدت کاهش یافته‌است. این نهاد در گزارش اول اپریل ۲۰۲۶ خود اعلام کرد که شمار عبور کشتی‌ها از حدود ۱۳۰فروند در روز در فبروری به حدود شش‌فروند در روز مارچ در ماه مارچ کاهش یافته‌است؛ کاهشی نزدیک به ۹۵درصد که یکی از شدیدترین اختلال‌ها در بازرگانی دریایی جهان به شمار می‌رود.
یکی از بزرگ‌ترین پیامدهای این بحران، کاهش عرضه نفت در بازارهای جهانی و افزایش قیمت آن است. صندوق بین‌المللی پول در گزارش منطقه‌ای اپریل ۲۰۲۶ اعلام کرد که حملات نظامی و توقف بخشی از فعالیت‌های تولیدی، عرضه نفت و گاز را به طور تخمینی روزانه ۱۳میلیون بشکه کاهش داده‌است. در همین دوره، بهای نفت خام برنت از ۱۰۰دالر فراتر رفت و در مقطعی به حدود ۱۱۸دالر در هر بشکه رسید.
افزایش قیمت نفت، هزینه تولید و انتقال کالاها را در سراسر جهان بالا برده‌است. شرکت‌ها برای تامین سوخت ماشین‌آلات، نیروگاه‌ها، هواپیماها و وسایط ترابری ناگزیر به پرداخت هزینه بیشتری شده‌اند. این وضعیت به افزایش قیمت کالاهای مصرفی، مواد اولیه صنعتی و خدمات ترابری انجامیده و فشار اقتصادی بیشتری بر خانواده‌ها و بنگاه‌های اقتصادی وارد کرده‌است.
بازار گاز طبیعی نیز از پیامدهای بحران تنگه هرمز در امان نمانده است. بر پایه ارزیابی صندوق بین‌المللی پول، حدود یک‌چهارم بازرگانی جهانی گاز طبیعی مایع‌شده از این گذرگاه انجام می‌شود. اختلال در انتقال محموله‌های گاز کشورهای منطقه، به ویژه قطر، قیمت گاز در بازارهای بین‌المللی را افزایش داده و تامین نیرو برای برخی کشورهای واردکننده را با دشواری روبه‌رو کرده‌است. این موضوع به خصوص برای کشورهای آسیایی و اروپایی که به واردات گاز وابسته‌اند، اهمیت دارد.
هزینه حمل‌ونقل دریایی و بیمه کشتی‌ها نیز به شدت افزایش یافته‌است. آنکتاد گزارش داده‌است که با بالا رفتن خطر حملات نظامی، شرکت‌های کشتیرانی با افزایش کرایه انتقال نفت، هزینه سوخت کشتی‌ها و حق بیمه خطر جنگ روبه‌رو شده‌اند. برخی کشتی‌ها نیز برای دوری از مناطق پرخطر، مسیرهای طولانی‌تری را انتخاب می‌کنند که زمان تحویل کالا و هزینه بازرگانی بین‌المللی را افزایش می‌دهد.
بحران هرمز همچنان بازرگانی جهانی کودهای کیمیایی را با خطر روبه‌رو کرده‌است. بر پایه گزارش آنکتاد، حدود یک‌سوم بازرگانی دریایی کودهای کیمیایی جهان، معادل نزدیک به ۱۶میلیون تن، از این تنگه عبور می‌کند. اختلال در انتقال این مواد می‌تواند دسترسی کشاورزان به کود را کاهش دهد، هزینه تولید محصولات زراعتی را بالا ببرد و در نهایت به افزایش قیمت مواد غذایی در بازارهای جهانی منجر شود.
کشورهای در حال توسعه و اقتصادهای کم‌درآمد از آسیب‌پذیرترین قربانیان این بحران هستند. آنکتاد هشدار داده‌است که افزایش هزینه نیرو، مواد غذایی و حمل‌ونقل، در شرایطی که بسیاری از این کشورها با بدهی‌های سنگین و محدودیت منابع مالی روبه‌رو هستند، توانایی دولت‌ها برای تامین خدمات عمومی و حمایت از شهروندان را کاهش می‌دهد. بر پایه ارزیابی این نهاد، حدود ۳.۴میلیارد نفر در کشورهایی زندگی می‌کنند که هزینه پرداخت بدهی‌های آن‌ها از مخارج بخش بهداشت یا آموزش بیشتر است.
صندوق بین‌المللی پول نیز در ارزیابی خود اعلام کرده‌است که پیامدهای جنگ به بخش‌های مالی، گردشگری، ترابری هوایی و بازرگانی منطقه‌ای گسترش یافته‌است. کاهش پروازها در شماری از فرودگاه‌های مهم خلیج پارس، افزایش هزینه بیمه و انتقال کالا و خروج سرمایه از برخی بازارهای منطقه، فعالیت اقتصادی را با اختلال روبه‌رو کرده‌است. این نهاد رشد اقتصادی منطقه خاورمیانه، شمال افریقا، خراسان‌افغانستان و پاکستان را در سناریوی مرجع خود برای سال ۲۰۲۶ به ۱.۴درصد کاهش داده‌است.
یکی دیگر از پیامدهای مهم این بحران، افزایش فشار تورمی در اقتصادهای جهان است. هنگامی که قیمت نفت، گاز، کود کیمیایی و حمل‌ونقل افزایش می‌یابد، هزینه تولید و توزیع کالا نیز بالا می‌رود. در نتیجه، شهروندان در کشورهای مختلف برای خرید مواد غذایی، سوخت، برق و سایر نیازهای روزمره پول بیشتری پرداخت می‌کنند. این وضعیت قدرت خرید خانواده‌ها را کاهش داده و احتمال افزایش فقر را به ویژه در کشورهای واردکننده نیرو بیشتر می‌کند.
تازه‌ترین هشدارها درباره پیامدهای بحران نیز نشان می‌دهد که آسیب به بازار نیرو تنها به افزایش قیمت‌ها محدود نمانده است. سلطان احمد الجابر، رئیس اجرایی شرکت ملی نفت ابوظبی (ادنوک)، روز دوشنبه، ۱۱ عقرب/آبان، هشدار داده‌است که نزدیک به یک‌میلیارد بشکه نفت از ذخایر جهانی در پی اختلالات ناشی از جنگ برداشت شده‌است.
او همچنان گفته‌است که ذخایر گازوییل در برخی مناطق به پایین‌ترین سطح فصلی در ۳۵سال گذشته رسیده و هزینه‌های ترابری و لوژستیک اکنون حدود ۳۰درصد از هزینه یک بشکه نفت را تشکیل می‌دهد؛ در حالی که این سهم پیش از جنگ حدود پنج‌درصد بود. در تازه‌ترین تحولات، گزارش رویترز به نقل از داده‌های شرکت ردیابی کشتی‌ها، کپلر، نشان می‌دهد که رفت‌وآمد دریایی در تنگه هرمز همچنان با محدودیت جدی روبه‌رو است.
بر پایه این گزارش، روز شنبه، ۹ عقرب/آبان، تنها پنج‌کشتی حامل کالا از این تنگه عبور کرده‌اند و روز یک‌شنبه هیچ عبوری ثبت نشده‌است؛ در حالی که در آخر هفته پیش از آن، ۳۱کشتی از این مسیر عبور کرده بودند. این وضعیت پس از حمله به سه‌کشتی متعلق به شرکت ادنوک و همزمان با توقف گفت‌وگوهای امریکا و ایران رخ داده‌است.
با وجود این، هنوز رقم نهایی خساره اقتصادی جهان ناشی از بحران تنگه هرمز به‌صورت یک‌برآورد جامع و رسمی از سوی نهادهای بین‌المللی منتشر نشده‌است. اما آمارهای صندوق بین‌المللی پول، آنکتاد و هشدارهای مقام‌های ارشد صنعت نیرو نشان می‌دهد که پیامدهای این جنگ از بازار نفت فراتر رفته و امنیت غذایی، بازرگانی بین‌المللی، زنجیره تامین، سرمایه‌گذاری و معیشت میلیاردها انسان را زیر تاثیر قرار داده‌است. ادامه این وضعیت می‌تواند هزینه‌های اقتصادی بحران را در ماه‌های آینده بیشتر کند.
