✍️سید محمد ثقفى
بخش دوم
پیدایش اخوان الصفا
سده چهارم هجری، سده شکوفایی دانش و فرهنگ بود. در این سده، فلسفه یونان بهگونهای گسترده رواج یافت و مسلمانان به فراگیری آن پرداختند و در این راه، شیوهی التقاط و درهمآمیزی را برگزیدند. در این دوره، گرایشهای فیثاغوری و افلاطونی ــ که هر دو رنگ عرفانی داشتند ــ جایگاه ویژهای یافتند. بیشتر فرقههای اسلامی، چه دینی و چه سیاسی، به بحث و پژوهش درباره این فلسفه مشغول بودند و میخواستند پایههای باورهای خود را به یاری آن استوار سازند. کسانی که بر قدرت عرب و تسنن خرده میگرفتند، بر این باور بودند که شریعت بر اثر اندیشههای جاهلانه آلوده شده و پاکسازی آن جز به یاری فلسفه امکانپذیر نیست.
پیدایش اخوانالصفا نتیجه طبیعی اوضاع سیاسی، اجتماعی و فرهنگی آن روزگار بودهاست. جمعیت اخوانالصفا در بصره در سده دهم میلادی، برابر با سده چهارم هجری، پدید آمد. آنان با رسالههای خود عصاره همه کشمکشهای فلسفی رایج در آن روزگار را گرد آوردند و به بیان دیدگاههای فکری خود پرداختند و برای پیروان خویش نقشه زندگی سیاسی و فرهنگی طرح میکردند. این نقشهها به سبب سختگیری فرمانروایان وقت پنهان میماند و از دسترس کسانی که شایستگی آن را نداشتند یا آمادگی درک آن را پیدا نکرده بودند، دور نگه داشته میشد.
اخوانالصفا چه کسانی بودند؟
درباره اینکه اعضای بنیانگذار اخوانالصفا چه کسانی بودند و چه مذهبی داشتند، میان دانشمندان و مورخان اختلاف نظر وجود دارد. دلیل آن نیز این است که آنان میکوشیدند حقیقت کار و نام خود را از دیگران پنهان کنند. قفطی در کتاب اخبار العلماء به اخبار الحکما میگوید: چون نویسندگان رسالهها نام خود را پنهان میداشتند، مردم درباره نویسندگان واقعی آنها اختلاف نظر داشتند و هر کس بر پایهی حدس و گمان چیزی گفته است. گروهی گفتند این رسالهها از آثار یکی از امامان از نسل علی بن ابیطالب ــ کرمالله وجهه ــ است.
گروهی گفتند تألیف یکی از متکلمان دورهی نخست معتزله است و برخی نیز آن را نوشته حکیم مجریطی قرطبی دانستهاند. این پندار از آنجا پدید آمدهاست که او الرساله الجامعه اخوانالصفا را به اندلس برد و برای شاگردان خود املا کرد. ازاینرو، برخی تصور کردند که مجریطی خود نویسنده الرساله الجامعه بودهاست؛ زیرا این رساله تفسیر دیگر مسائل و شرحی بر آنهاست و عبارتهای رسالههای دیگر نیز به فراوانی در آن آمدهاست.
گروه دیگری گفتند این رسالهها از آثار امام جعفر صادق (ع) است. برخی نیز آنها را به مسلمه بن قاسم اندلسی (۳۹۵ هجری) و برخی به احمد بن عبدالله، از نوادگان امام جعفر صادق، نسبت دادهاند. عمادالدین ادریسی میگوید: چون سید احمد بن عبدالله بیمناک شد که مبادا مسلمانان از شریعت محمدی به علوم فلسفی گرایش پیدا کنند، رسالههای اخوانالصفا و خلانالوفا را نوشت و در آنها دانش حکمت و شناختهای الهی و فلسفی را گرد آورد.
دلیل نامگذاری اخوانالصفا
«اخوانالصفا و خلانالوفا» نامی است که اخوان برای نشان دادن حقیقت حال خود برگزیدند. این نام در زبان عربی مشهور است و در کتابهای عربی به فراوانی آمدهاست.
ابنمقفع در ترجمه کتاب کلیله و دمنه، در باب المحاقه المطوقه، چند بار این عنوان را آوردهاست. اخوانالصفا به کتاب کلیله و دمنه از نظر حکمت، شرح معنای دوستی، شیوهی نمادین و نیز داستانهایی که هم دارای معنای درونی و هم معنای ظاهری هستند، اهمیت بسیاری میدهند و همه این ویژگیها با روش و هدف اخوان سازگار است.
بارون کارادوو، دانشمند فرانسوی، در کتاب متفکران اسلام معتقد است که «اخوان» برابر با «فیلوس» (Philos) و «الصفا» برابر با «سوفیا» (Sophia) است. هانری کوربن، دانشمند فرانسوی، «اخوانالصفا و خلانالوفا» را به «برادران خلوص و دوستان وفا» ترجمه کرده و میگوید: «دربارهی واژهی خلوص، برخی ایراد گرفتهاند؛ بااینحال، این ترجمه کاملا معنای واژه را میرساند.»
در این عبارت، خلوص به معنای پاکی و عفاف نیست، بلکه در برابر کدورت قرار دارد که به معنای تیرگی و نبود خلوص است. با مطالعهی کتاب آنان میتوان دریافت که اینان برادرانی بودند با دلهایی پاک و وفادارانی که در برابر هر آزمایشی استوار میماندند.
هدفهای اخوانالصفا
هدفهای اخوانالصفا دینی و سیاسی بود. دشمنان آنان از روی خشم و انکار به ایشان نگریسته و آنان را بیرون از دین اسلام پنداشته و دربارهشان با نهایت سختگیری داوری کردهاند. ابوسلیمان محمد بن بهرام منطقی سجستانی (سده چهارم هجری) میگوید:
اینان (اخوان) میپندارند که میتوانند فلسفه را، یعنی دانش نجوم، دانش آسمانها، اندازهها، مجسطی، پدیدههای طبیعی و موسیقی را که شناخت نغمهها، آهنگها، ضربها و وزنهاست، و نیز منطق را که سنجش دیدگاهها به وسیلهی نسبتها و کمیتهاست، با شریعت درآمیزند و آن را به فلسفه پیوند دهند. با اینکه این کاری ناشدنی است، براستی چگونه برای اخوانالصفا ممکن است که از سوی خود آیینی پدید آورند که حقیقتهای فلسفه و قانونهای شریعت را در یک جا گرد آورده باشد؟ افزون بر این گروه، گروههای دیگری نیز هستند که چنین هدفهایی دارند؛ مانند کیمیاگران، طلسمسازان، جادوگران و غیبگویان.
بدینگونه، سجستانی کار اخوان را بیارزش شمردهاست و دلیلش این است که دین از جانب خداست و فلسفه را در آن مجال چندانی نیست. ازاینرو، او اخوان را در شمار شعبدهبازان و کافران دانسته است.
ابوحیان توحیدی ــ با آنکه با اخوان مخالف است ــ دربارهی هدفهای آنان چنین میگوید: «این گروه به محبت، صفا، راستی، پاکی، پاکیزگی و نیکخواهی زندگی میکنند. مذهبی پدید آوردهاند و میپندارند که از این راه به خشنودی خدا رسیدهاند؛ زیرا باور دارند که دین را با نادانیها آلوده و با گمراهیها درآمیختهاند و برای شستوشو و پاکسازی آن، راهی جز فلسفه وجود ندارد؛ زیرا فلسفه دربرگیرنده حکمت اعتقادی و مصلحت اجتهادی است. آنان بر این باورند که اگر فلسفهی یونانی و شریعت اسلامی را با یکدیگر درآمیزند، به نهایت کمال خواهند رسید.»
اخوان معتقد بودند که فلسفه فراتر از شریعت است و فضیلتهای فلسفی بر فضیلتهای شرعی برتری دارد. جاودانگی همراه با سعادت از آنِ فیلسوفان است و سعادت آنان، سعادت عقلی است. اخوان از این راه قصد داشتند شریعت را با فلسفه پاکسازی کنند؛ یعنی دین را با معیار فلسفه بسنجند و از این راه به یک انقلاب فکری ــ که با دیدگاههای غلات شیعه سازگار باشد ــ برسند و از آنجا به یک انقلاب سیاسی دست یابند. ما این دیدگاه را در فلسفه ابنرشد نیز میبینیم. حنا الفاخوری و خلیل الجر نیز در تاریخ فلسفه در جهان اسلام این مطالب را آوردهاند و در پی آن گفتهاند:
«چون به بررسی رسالههای اخوانالصفا بپردازیم، درمییابیم که اخوان مردم را به تشکیل دولتی جدید بر پایه تازه فرامیخوانند و میکوشند تا دین را به شیوهای ویژه، به وسیله فلسفه توجیه کنند».
هدف اخوان، در درجهی نخست، هدفی کاملا سیاسی است. روش پنهانکاری شدید، هراس فراوان و تقیه شگفتی که در پیش گرفتند، روش اسماعیلیه را به یاد میآورد.
هدفهای سیاسی آنان از برخی مطالب رسالهها روشن میشود. در کتاب تاریخ فلسفه در جهان اسلام، از رسائل اخوانالصفا چنین نمونهای آورده شدهاست:
«ای برادر نیکوکار مهربان، خدا تو و ما را به روحی از جانب خود یاری کند.
میبینیم که دولت بدکاران سخت نیرومند شده و قدرتشان آشکار گشته و کردارهایشان در این روزگار در جهان پراکنده شدهاست. چون به نهایت گسترش خود برسند، انحطاط و کاهش در پی آن خواهد آمد و بدان که دولت و فرمانروایی در هر روزگار و زمان و دوره و قرنی، از مردمی به مردم دیگر، از خاندانی به خاندان دیگر و از دیاری به دیار دیگر منتقل میشود و بدان، ای برادر که دولت نیکان نخستین بار از گروهی از دانشمندان، حکیمان، برگزیدگان و فرهیختگان پدید خواهد آمد؛ مردانی که دارای اندیشهای یکسان، مذهبی یکسان و دینی یکساناند و میان خود پیمان میبندند که بیهوده ستیزه نکنند، از یاری یکدیگر باز نایستند و در کردارها و دیدگاههایشان همچون یکتن باشند».
در این گفتار، دلیل آشکاری بر هدف سیاسی آنان و بر این باور دیده میشود که آن زمان که تخت عباسی را فروکوبند و انقلابی همهجانبه برپا سازند، فرارسیدهاست.
بدینگونه آشکار میشود که اخوان از راه ارائه برداشتی تازه از دین، سیاستی نو را در پیش گرفته بودند. دین آنان فلسفی و عقلی بود و میخواستند دین را به یاری فلسفه و دانشهای طبیعی تفسیر کنند. آنان هر چیز را به طبیعت بازمیگرداندند و برای هر یک از امور دینی، معنایی ویژه در نظر داشتند. بنابراین باید گفت: دین آنان الهی ــ مادی، تشیع آنان آشکار و تصوف آنان عقلی است.
هدف اخوانالصفا ایجاد اتحاد و همبستگی میان همه افراد جامعه خود، گرد آوردن آنان زیر یک پرچم واحد و پاک ساختن دین به یاری فلسفه برای رسیدن به کمال و به دست آوردن خشنودی حق بود. البته اصلاح اخلاقی تنها هدف آنان نبود. اخوانالصفا چند بار در رسالههای خود، مردم را به برپایی حکومتی دنیوی که عدالت بر آن حاکم باشد و خیر همگانی در آن گسترش یابد، فراخواندهاند.













