✍️مانی فرهمند
بخش نخست
خراسانافغانستان یعنی این
در همین روزها، بخش دیگری از خراسانافغانستان در انتظار چیزی بسیار ابتداییتر است: امنیت. تنش میان گروه ط-البان و اسلامآباد بار دیگر به مرحلهای رسیده که زندگی مردم مناطق مرزی را تحت تاثیر مستقیم قرار دادهاست. در ۲۱ سپتامبر پاکستان حملات هوایی در پکتیکا و کنر انجام داد و چند روز بعد نیز حملات دیگری در نقاط مختلف خراسانافغانستان گزارش شد. در اول اکتبر، سازمان ملل دستکم ده کشته غیرنظامی را در حملات هوایی پاکستان در کنر و هیرمند تایید کرد؛ پاکستان در مقابل گفت اهدافش مواضع گروههای مسلح بودهاست.
برای سیاستمداران اینها ممکن است اعداد و گزارشهای امنیتی باشند؛ برای خانوادهای در کنر، اما، معنای دیگری دارند. یعنی نمیداند فردا آسمان آرام خواهد بود یا نه، مرز باز خواهد بود یا نه و تجارت و رفتوآمد ادامه خواهد داشت یا نه. این همان جایی است که سیاست خارجی به زندگی روزمره مردم تبدیل میشود.
در داخل خراسانافغانستان نیز دانشگاه، آموزش و آینده علمی کشور در وضعیتی مشابه گرفتار شدهاست. نزدیک به پنجسال است که دختران از آموزش متوسطه محروماند و زنان از دانشگاهها کنار گذاشته شدهاند؛ یونسکو در آگست امسال برآورد کرد که حدود ۲.۴میلیون دختر تا سال ۲۰۲۶ از آموزش متوسطه محروم شدهاند.
این فقط یک مسئله مربوط به دختران و زنان نیست. اگر بخشی از یک نسل نتواند درس بخواند، تخصص پیدا کند و وارد بازار کار و تولید علمی شود، کشور در واقع بخشی از آینده خودش را از دست میدهد. آنچه امروز در مدرسه و دانشگاه اتفاق میافتد، اثر خود را شاید دهسال بعد نشان دهد؛ زمانی که خراسانافغانستان به پزشک، استاد، مهندس، پژوهشگر، مدیر و کارآفرین نیاز خواهد داشت و خواهد دید که بخشی از این سرمایه انسانی اصلا فرصت شکلگرفتن پیدا نکردهاست.
در چنین شرایطی، عجیب نیست که خانواده خراسانافغانستانی بیشتر به دنبال راه نجات فردی باشد تا راهحل جمعی. وقتی آینده سیاسی نامعلوم است، اقتصاد شکننده است، مرزها ممکن است بسته شوند، مهاجرت اجباری و بازگشت اجباری همزمان اتفاق میافتد و دانشگاه از بخشی از جامعه خالی شدهاست، انسان به طور طبیعی تلاش میکند ابتدا خودش و خانوادهاش را از خطر بیرون بکشد. همینجا است که یک مسئله فردی به یک مسئله ملی تبدیل میشود: هرکس که آینده خود را فقط در خروج میبیند، بخشی از توان و فرصت لازم برای ساختن آینده داخل کشور را با خود میبرد.
اما من در این میان نمیخواهم مردم خراسانافغانستان را متهم کنم که چرا منتظرند. این انتظار را خود مردم نساختهاند. بخش بزرگی از آن نتیجه شرایطی است که در آن تصمیمهای اساسی زندگی انسان مرتبا به عوامل بیرونی وابسته شدهاست. جوانی که برای تحصیل به دانشگاه نمیرود، زنی که اجازه ادامه آموزش ندارد، خبرنگاری که برای امنیت خود محتاط شده، خانوادهای که از ترس آینده پول خود را برای خروج کنار میگذارد و کشاورزی که نمیداند بازار فردا چگونه خواهد بود، هیچکدام از سر تنبلی یا بیمسوولیتی چنین نکردهاند. آنها خود را با واقعیتی سازگار کردهاند که سالها بر زندگیشان تحمیل شدهاست.
با اینحال، همین سازگاری اگر بیش از حد طول بکشد، خطر دیگری به وجود میآورد. انسان ممکن است به وضعیتی عادت کند که در ابتدا برایش موقتی بودهاست. خراسانافغانستان نباید به کشوری تبدیل شود که مردماش هر روز زندگی کنند، اما همیشه منتظر شروع زندگی واقعی باشند.
این موضوع را در فضای رسانهای هم میتوان دید. هر روز خبر تازهای میآید و هر خبر برای مدتی کوتاه امید یا ترس ایجاد میکند. یک روز خبر گفتوگوها مهم است، روز دیگر درگیری مرزی، روز دیگر تحولات منطقه، روز دیگر احتمال گشایش سیاسی و روز دیگر پرونده مهاجرت. ما به مصرفکنندگان دائمی خبر تبدیل شدهایم، اما کمتر فرصت پیدا میکنیم که درباره آنچه میخواهیم بسازیم فکر کنیم. گاهی احساس میکنم در خراسانافغانستان خبر از برنامه جلو زدهاست؛ ما بیش از آنکه برای فردا نقشه داشته باشیم، منتظریم ببینیم امشب چه خبری منتشر خواهد شد.
این وضعیت در میان نخبگان نیز کموبیش دیده میشود. بخشی از نخبگان داخل کشور منتظر گشایش فضای سیاسیاند، بخشی از نخبگان بیرون کشور منتظر فرصتی برای بازگشت، بخشی منتظر دعوت به یک روند سیاسی و بخشی منتظر تغییر شرایط بینالمللی. حتی بسیاری از گفتوگوهای سیاسی ما به جای اینکه حول طراحی خراسانافغانستان آینده باشد، حول پیشبینی حادثه بعدی میچرخد. گویی هنوز باور داریم یک اتفاق بزرگ از بیرون خواهد آمد و همه چیز را برای ما مرتب خواهد کرد.
به نظر من، این تصور باید تغییر کند؛ نه به این معنا که مردم امید خود را از دست بدهند، بلکه درست برعکس، به این معنا که امید را از حالت انتظار بیرون بیاورند. امید وقتی ارزش سیاسی پیدا میکند که با کار، اندیشه، سازماندهی، آموزش و ساختن نهاد همراه شود. انتظار اما انسان را در جای خود نگه میدارد و اختیار آینده را به حادثهای میسپارد که هنوز نیامده است.
گروه ط-البان نمیتوانند آینده خراسانافغانستان را فقط با حفظ نظم امنیتی بسازند. مخالفان نیز نمیتوانند آینده را فقط با انتظار برای فروپاشی رقیب بسازند. جامعه مدنی نمیتواند همیشه منتظر بازشدن کامل فضای سیاسی بماند و دانشگاه هم نمیتواند منتظر روزی باشد که همه موانع از میان برداشته شود. خراسانافغانستان برای بیرون آمدن از این وضعیت به نسلی نیاز دارد که حتی در شرایط دشوار، دوباره درباره ساختن کشور فکر کند و برای آن ظرفیت ایجاد کند.
شاید مهمترین کاری که امروز میتوان انجام داد، همین بازگرداندن حس «فاعلیت» به جامعه باشد؛ اینکه انسان خراسانافغانستانی بداند تمام سرنوشتاش در پایتختهای خارجی، در تصمیم همسایهها یا در محاسبات قدرتهای بزرگ تعیین نمیشود. این قدرت البته محدود است و نباید درباره آن رمانتیک فکر کرد، اما اگر هیچ سهمی برای خود جامعه در ساختن آینده قایل نباشیم، در نهایت هر تغییر بیرونی نیز دوباره ما را به همان نقطه اول برخواهد گرداند.
خراسانافغانستان در سالهای گذشته بارها نشان داده که میتواند در سختترین شرایط دوام بیاورد. مردم این سرزمین شاید بیش از هر جامعه دیگری معنای صبر، سازگاری و ادامهدادن را میدانند. اما میان صبر و انتظار تفاوتی جدی وجود دارد. صبر میتواند مقدمه حرکت باشد؛ انتظار اگر طولانی شود، خودش به توقف تبدیل میشود.
من از خراسانافغانستانی میترسم که در آن جوان درس خوانده فقط به فکر خروج باشد، استاد دانشگاه فقط منتظر بازشدن فضا بماند، سیاستمدار فقط منتظر ضعف رقیب باشد، حکومت فقط منتظر شناسایی جهان باشد، خانواده فقط منتظر رسیدن ویزا بماند و مردم مناطق مرزی فقط منتظر باشند ببینند این بار کدام طرف شلیک خواهد کرد. چنین کشوری ممکن است ظاهرا آرام باشد، بازار داشته باشد، جاده بسازد و حتی در برخی شاخصها رشد اقتصادی نشان دهد، اما در درون خود هنوز در وضعیت تعلیق به سر میبرد.
و شاید همین است معنای عنوانی که برای این نوشته انتخاب کردهام: خراسانافغانستان امروز کشوری است که همه در آن منتظرند. یکی منتظر رفتن است، یکی منتظر ماندن، یکی منتظر تغییر، یکی منتظر بازگشت و یکی منتظر فرصتی که هنوز معلوم نیست چه زمانی خواهد رسید. اما هیچ جامعهای نمیتواند برای همیشه آینده خود را در اتاق انتظار بگذراند.
اگر روزی قرار باشد خراسانافغانستان از این وضعیت بیرون بیاید، شاید نقطه آغاز آن نه در یک توافق خارجی و نه در یک حادثه نظامی، بلکه در لحظهای باشد که مردم، نخبگان، دانشگاهیان و نیروهای سیاسی دوباره تصمیم بگیرند آینده را فقط پیشبینی نکنند؛ برای آن کار کنند.
تا آن روز، این سرزمین همچنان زندگی خواهد کرد، خواهد جنگید، خواهد مهاجرت کرد، باز خواهد گشت، خبر خواهد خواند و منتظر خواهد ماند؛ کشوری با مردمی که زندگی را رها نکردهاند، اما هنوز نتوانستهاند آینده را از حالت انتظار بیرون بیاورند.













