✍️آرزو پرنیان
صاحبیار طالب، سینماگر و فیلمنامهنویس جوان تاجیکستانی، در آستانه آغاز کار بر روی یک فیلم بلند سینمایی درباره دوران جوانی ابوعلی سینای بلخی است.
در این گفتوگو با صاحبیار طالب، از فعالیتهای سینمایی او، وضعیت امروز سینمای تاجیکستان و جزئیات پروژه تازهاش درباره ابوعلی سینای بلخی سخن گفتهایم.
خراسانتایمز: خودتان را به خوانندگان خراسانتایمز معرفی کنید؟
صاحبیار طالب، دانشآموخته رشته زبان و ادبیات پارسی دانشگاه دولتی آموزگاری صدرالدین عینی در دوشنبه و دانشآموخته رشته فیلمسازی دانشگاه تلویزیون و سینمای سنپترزبورگ هستم.
در رادیو، تلویزیون و روزنامههای تاجیکستان و روسیه به فعالیت روزنامهنگاری پرداختهام.
در حال حاضر در موسسه دولتی «تاجیکفیلم» در شهر دوشنبه، مدیر بخش فیلمنامهنویسی هستم و فیلمهای کوتاه «تلاش»، «ماهیهای بزرگ»، «قلندر» و فیلم بلند داستانی «خواب سرخ» را کارگردانی کردهام.
امروز نیز در «تاجیکفیلم» سرگرم کار بر روی ساخت یک فیلم بلند داستانی درباره زندگی ابوعلی سینا هستم.
خراسانتایمز: کمی در مورد سینمای تاجیکستان برای ما بگویید. در چه وضعی قرار دارد؟
صاحبیار: سینمای تاجیکستان در اصل بخشی از سینمای پارسیزبان است. اما این سینما در دوران شوروی با زبان روسی رشد کرد و تا امروز، برای گروهی از فیلمسازان روسگرا، بخشی از سینمای روسی به شمار میرود.
آنان فیلمسازان حرفهای هستند، اما از زبان و ادبیات پارسی بهره چندانی ندارند و ساختن فیلم با زبان جامعه تاجیکستان برایشان دشوار است. آنان وانمود میکنند که گویی دلشان برای سینمای تاجیک میتپد، اما با ساختن فیلمهای روسی در تاجیکستان، در اصل به تقویت سیاست نرم روسیه خدمت میکنند.
فیلمسازان روسزبان تاجیکستان در اصل تاجیکانی هستند که زبان خود را از دست دادهاند. نسل بزرگتر آنان دیگر توان بازگشت به زبان پارسی و خودشناسی را ندارد، اما امیدوارم جوانانی که زبان خود را از دست دادهاند، روزی بزرگی زبان و ادبیات پارسی را درک کنند، آن را بیاموزند و به سینمای ملی خدمت کنند. این تنها یک امید است.
من در کنار کسانی قرار دارم که میخواهیم سینمای تاجیکستان را با ارزشهای ملی بیشتر رنگ و معنا ببخشیم. ارزش بنیادین برای ما زبان پارسی است. ما سینمای ایران را مطالعه میکنیم و میخواهیم شرایطی فراهم شود که استودیوهای فیلمسازی پارسیزبان در شهرهای تاجیکستان دفتر و فعالیت گسترده داشته باشند. ما در این هدف، آیندهای روشن میبینیم.
رئیسجمهور تاجیکستان، محترم امامعلی رحمان، تلاش دارد شهر دوشنبه را به یکی از مراکز جاذبه فرهنگی پارسیزبانان تبدیل کند. در این روند، سینمای پارسیزبان نیز در تاجیکستان فضای ویژهای برای گسترش خواهد یافت.
خراسانتایمز: در
مورد ساخت فیلم ابوعلی سینای بلخی بگویید؛ چه شد که تصمیم گرفتید چنین فیلمی را
کارگردانی کنید؟
صاحبیار: سالهاست که به پژوهش درباره آثار ابوعلی سینا و رسالههای مربوط به او پرداختهام. میخواستم فیلمنامه بنویسم، اما این هدف را برای سالهای بعد گذاشته بودم.
از نوشتههای سینا در صفحه تلگرام خود نقلقولهایی منتشر میکردم که این نوشتهها به چشم رئیس «تاجیکفیلم»، محمدسعید شاهیون، رسیده بود. روزی او از من دعوت کرد که با هدف ساخت یک فیلم بلند داستانی درباره زندگی ابوعلی سینا، پیشنهادی برای شورای هنری ارائه کنم.
شورای هنری با پیشنهاد من آشنا شد و آن را پذیرفت. خوشحالم که به کار دشواری دست زدهام و از جناب شاهیون سپاسگزارم که مرا به سوی این کار بزرگ راهنمایی کرد.
خراسانتایمز: پیش از استقلال تاجیکستان نیز فیلمی در مورد جوانی ابوعلی سینای بلخی ساخته شده بود،
فکر میکنید مهمترین تفاوت آن با فیلمی که رویکار دارید، چیست؟
صاحبیار: نخستین فیلم بلند داستانی درباره زندگی و کارنامه ابوعلی سینا در تاریخ سینما، در سال ۱۹۵۶ در استودیوی فیلم تاشکند ساخته شد. نویسنده فیلمنامه، ساتم اولوغزاده، کارگردان، کمیل یارماتوف، و بازیگر نقش سینا، مراد عارفی (مراد ارپوف)، از تاجیکستان بودند و شمار زیادی از متخصصان از تاشکند، سمرقند و بخارا نیز تاجیک بودند.
تاجیکستان تا امروز فیلم بلند داستانی درباره زندگی علی سینا بلخی نساخته است. اگر کمیل یارماتوف این فیلم را در کشور مستقل تاجیکها میساخت، امروز فیلم دیگری میدیدیم.
یارماتوف در فضای دشوار و محدود سیاسی، این اثر را آفرید. در فیلم او، سینا ناچار بود روسی سخن بگوید، اما با وجود این، فیلم او در زمان خود یک شاهکار بود و موفقیت او در ساخت این فیلم، موفقیتی بزرگ برای پارسیزبانان به شمار میرفت.
در تاشکند، رهبری وقت فیلم را نپذیرفت و گفت: «اثر با روح تاجیکی ساخته شده است و به جای سینای ترک، شخصیتی تاجیک معرفی شده است.» حتی پیشنهاد شد که نمایش فیلم ممنوع شود.
امروز چنین محدودیتهایی وجود ندارد. فیلمی که امروز ساخته میشود، بهطور طبیعی متفاوت خواهد بود.
خراسانتایمز: کار روی این فیلم در چه مرحلهای قرار دارد و چه زمانی تکمیل خواهد شد؟
صاحبیار: کار فیلمنامهنویسی با همکاری دانشمندان و سیناپژوهان در جریان است و فیلمنامه بهطور جدی در حال تکمیل و پختهتر شدن است.
خراسانتایمز: چرا تمرکز فیلم تنها بر دوران جوانی و حضور ابنسینا در دربار است؟ نه بر روایت
کامل زندگی او؟ این انتخاب چه چیزی را درباره شخصیت او آشکار میکند که در یک
زندگینامه کامل ممکن است دیده نشود؟
صاحبیار: بله، این موضوع را پیش از این نیز در مصاحبهای گفتهام. ماجرای زندگی سینا در همه دورهها و کارنامه ماندگار او پیش روی ماست، اما فیلم با تمرکز بر روانشناسی تماشاگر جوان ساخته خواهد شد. این کار دامنه مخاطبان فیلم را افزایش میدهد.
داستانی را که برای این فیلم در نظر دارم، بهتر است از پیش روایت نکنم. اما فیلمنامه در دو نسخه نوشته خواهد شد: در یکی، سینا از آغاز تا پایان جوان است و در دیگری، همه دوره زندگی او روایت میشود. سپس تصمیم خواهیم گرفت که کدامیک از این دو نسخه را به فیلم تبدیل کنیم.
خراسانتایمز: چهفکر میکنید، این فیلم چقدر میتواند تصویری از فضای علمی، سیاسی و اجتماعی آن
دوره را بهخوبی ارایه دهد؟
صاحبیار: این به شناخت من و همکارانم بستگی دارد. یک دوره تاریخی که ما در این زمان ویژگیهای آن را با همه جزئیات بهدرستی نمیدانیم، باید آگاهانه و منصفانه به تصویر کشیده شود.
من نسبت به فضای علمی، سیاسی و اجتماعی دوران سامانیان خوشبین هستم، اما دوره پس از فروپاشی سامانیان را منابع تاریخی بسیار فاجعهبار توصیف کردهاند.
از نظر من، فیلم به یک اثر مستندگونه تبدیل نخواهد شد، بلکه روایتهای سینمایی نیز در آن حضور خواهند داشت.
خراسانتایمز: شما در یکی از مصاحبههایتان گفتید که شرط شما برای بازیگر نقش ابنسینای جوان،
توانایی خواندن پارسی و نوشتن سریع به خط نستعلیق است. چرا این مهارت برای شخصیتپردازی
او تا این اندازه اهمیت دارد؟
صاحبیار: سینا نابغهای بوده است که، بنا بر برخی روایتها، بعضی از رسالههای خود را بدون پیشنویس و تنها با یک بار نوشتن به پایان میرسانده است.
بسیار مهم است که بازیگر نقش سینا آثار او و رسالههایی را که درباره او نوشته شدهاند بخواند، بتواند به خط پارسی درست، سریع و زیبا بنویسد. افزون بر این، بازیگر باید عربی را نیز درست تلفظ کند؛ زیرا سینا آثاری به زبان عربی دارد و در چند صحنه با زبان عربی سخن میگوید. همچنین باید روح شخصیت یک نابغه را در وجود خود احساس کند.
بازیگر نقش یک نابغه باید در صحنه خود نابغهای دیگر باشد.
خراسانتایمز: با توجه به اینکه این نخستین پروژه مهم درباره ابنسینا پس از استقلال تاجیکستان
معرفی شده، آیا احساس میکنید این فیلم علاوه بر یک اثر سینمایی، نوعی بازتعریف
فرهنگی از جایگاه ابنسینا در تاجیکستان امروز نیز خواهد بود؟
صاحبیار: بله، نهتنها احساس میکنم، بلکه میبینم که بحث درباره خاستگاه اجتماعی سینا در شبکههای اجتماعی و رسانههای علمی بارها و بارها مطرح میشود.
تاریخ منطقه به شیوهای سیاسی بازنویسی میشود. تاریخنگاریهای تحریفشدهٔ پانترکیستی، جایگاه پارسیزبانان را در تمدن ایران و خراسان کمرنگ نشان میدهند.
پارسیزبانان که صاحبان اصلی تمدن منطقه هستند، در شهرهای کهن پارسیزبان در سرزمینهای خراسان و فرارود، حقوقشان پایمال شده است.
نشان دادن تمدن تاریخی در فیلم، خودبهخود بر خودشناسی پارسیزبانان تاثیر میگذارد. اما ما در فیلمسازی با تمدنی که در گذشته داشتهایم، گرفتار خودشیفتگی نمیشویم.
بدون اغراق میتوان صاحب تمدن منطقه بودن پارسیزبانان را به زبان سینما بیان کرد. پارسیزبان بودن سینا نیز نیازی به اثبات از راه مجادله ندارد. همه دانشگاههای معتبر جهان درباره خاستگاه اجتماعی سینا با همین مضمون رسالههای علمی نوشتهاند. تاریخنگاریهای تحریفشده اعتبار ندارند.
خراسانتایمز: چگونه زبان، پوشش، معماری، مناسبات اجتماعی و فضای علمی آن دوره را بازسازی خواهید
کرد تا فیلم گرفتار نگاه امروزی به گذشته نشود؟
صاحبیار: هر بخش فیلمسازی، گروه ویژه خود را خواهد داشت. گروه زبان نخستین گروهی است که با من روی فیلمنامه کار خواهد کرد. گروه طراحی، شیوه معماری و پوشش را بررسی خواهد کرد؛ گروه تاریخ و جامعهشناسی و گروه مشاوران پزشکی نیز باید در هر مرحله کار، مشاوره تخصصی ارائه دهند.
ساختن فیلم تاریخی در سینما نوآوری نیست؛ این کار، در اصل، تکرار تجربههای دیگران است. اکنون بیشتر به شیوه ارائهای میاندیشم که در آن تصویر، شبیه تصاویری نباشد که پیش از این دیدهایم.
خراسانتایمز: به باور شما، بزرگترین چالش پیشبینینشدهای که احتمال میدهید در مسیر تولید
این فیلم، با آن مواجه خواهید شد، چیست؟
صاحبیار: من درباره چالشها فکر میکنم و راههای پیشگیری از آنها را نیز در نظر دارم. در هر کاری، افراد حسودی پیدا میشوند که آشکار یا پنهان مشکل ایجاد میکنند. باید آنان را شناخت.
اما انسانهای نیکخواه بیشترند. در کنار آنان، خوشبین بودن بیشتر راه پیروزی را باز میکند.
اکنون بیشتر به این میاندیشم که از ایران و خراسان کدام بازیگران را برای این فیلم دعوت کنیم. البته با استودیوهای فیلمسازی نیز در بخشهای ویژهای همکاری خواهیم کرد و برنامه داریم که شماری از صحنههای فیلم را در ایران فیلمبرداری کنیم.
خراسانتایمز: آیا این فیلم قرار است ابنسینا را بیشتر بهعنوان یک «دانشمند بزرگ»
معرفی کند یا «انسان جوانی که در مسیر تبدیل شدن به یک دانشمند بزرگ قرار دارد»؟
چرا؟
صاحبیار: ما در ساختن یک روایت سینمایی میتوانیم اسناد تاریخی را به گونهای دیگر رنگ و پرداخت کنیم و سینا را انسانی جوان در جایگاه یک دانشمند بزرگ نشان دهیم. این شیوه ارائه در سینما مجاز است.
خراسانتایمز: به نظر شما چرا هنوز پس از گذشت بیش از هزار سال،
شخصیت ابنسینا میتواند برای نسل جوان امروز موضوع یک فیلم سینمایی جذاب و
معنادار باشد؟
صاحبیار: نخست آنکه سینمایی کردن زندگی سینا کاری دشوار است. او در چندین زمینه نابغهای توانمند بوده است.
برای بیشتر نسل جوان، خودشناسی و تمدن تاریخی اهمیت چندانی ندارد؛ دیدن صحنههای جذاب سینمایی برای آنان مهم است. در نظر گرفتن هر دو جنبه در فیلمسازی، کاری دشوار و ضروری است.
اما شخصیت سینا در میان نوابغ پارسیزبان، جهانیتر است. او جایگاه ویژهای دارد و پیر و جوان به شناختن او علاقهمندند.
اگر میشد کارنامه او را در یک جمله بیان کرد، من بر این باورم که او برای زندگی دیگران زیسته است. جانفشانی او از روی ناچاری نبود، بلکه آگاهانه و صادقانه از همت بلند او سرچشمه میگرفت.
خراسانتایمز: پیامتان به مردم بلخ، زادگاه پدر ابوعلی سینا، و مردم خراسانافغانستان
چیست؟
بلخ پدر سینا است و مردم بلخ از این حق برخوردارند که به آن افتخار کنند.
آرزو دارم خراسان از دست ستمگران در امان باشد. باور دارم که زبان پارسی در این کشور پاس داشته خواهد شد و روزگار زمام امور را به دست صاحبان اصلی این سرزمین خواهد سپرد.
پیروزیهای پارسیزبانان در پیش است.
