✍️آرزو پرنیان
خدیجه حیدری، نویسنده و سردبیر زن تایمز، است که پس از واگذاری نظام به گروه ط_البان، مانند هزاران زن دیگر این سرزمین، آواره شد. اما از زندگی و آرزوهایش دست نکشید؛ زندگی و حوادث پیرامونش را نوشت و آنها را در قالب داستان منتشر کرد.
او تاکنون دو اثر با عنوانهای «رادیو پدرکلانم» و «نامههای یک زن افغان» منتشر کردهاست. کتاب دومی اولین بار به زبان چینی به چاپ رسیدهاست.
کتاب دوم او موفق به دریافت جایزه ادبی «کتابفروشی تککوچه» در چین شد. این اثر از سوی هیات داوران این جایزه، بهعنوان کتاب سال ۲۰۲۵ نیز انتخاب شد.
در این نوبت از گفتوگوهای خراسانتایمز با او نشستهایم تا بیشتر در مورد خودش، آثارش و فعالیتهای ادبیاش بدانیم:
خراسانتایمز: لطفا خودتان را معرفی کنید؛ خدیجه حیدری کیست و چه کار کرده تا اینجا؟
حیدری: یک زن که در تبعید زندگی میکند، سانسور را تجربه کرده و میداند که خفه ساختن صدای یک انسان چقدر میتواند دشوار و شکننده باشد. کار خاصی نکردهام، بعد از سقوط زندگی دشوارتر شد که برای اندکی قابل تحمل ساختن آن دست به نوشتن زدم و تا نرخ گاز که یک کیلوی آن از پنجاه روپیه به ۲۵۰ روپیه رسیده بود، یادداشت میکردم. همینطور زمستانهای دشوار این چهار سال گذشته که چطوری مردم گرمای خانهها و نان گرم دسترخوانشان را از دست داده بودند، از موضوعاتی بود که مرا واداشت تا بنویسم و نوشتن را بهعنوان یک کار جدی ادامه بدهم.
قبل از سقوط کارمند دولت بودم، بعد از آن یک سال بیکار بودم. در اگست ۲۰۲۲ بهعنوان استاد دانشگاه شروع به کار کردم که بعد از یک ترم دانشگاهها به روی زنان بسته شد. بعد از آن به گروه مکتبهای زیرزمینی دریچه پیوستم و تا ایندم با دختران داخل خراسانافغانستان، آموزگاران و زنانی که برای آموزش دختران خراسانافغانستان کار میکنند، همکاری میکنم.
و همینطور برای امرار معاش، برای ادامهی رسالت یک زن معترض به اوضاع خراسانافغانستان، روزنامهگاری میکنم. از شروع سال جاری در زنتایمز سمت سردبیری بخش فارسی را عهده دار هستم و با خبرنگاران داخل افغانستان یکجا موضوعات پیرامون زنان را پوشش میدهیم و از نقض حقوق زنان گزارش تهیه میکنیم.
خراسانتایمز: از آثار تان بگویید و نخستین تجربههای تان و مسیری را که پیمودید؟
حیدری: از سال ۲۰۲۰ به اینسو به صورت منظم و همه روزه نوشتهام. سال ۲۰۲۰ و ۲۰۲۱ داستان کوتاه مینوشتم، بعد از واگذاری روزمرهنویسی کردم و تا این دم دو مجموعه داستان کوتاه به نشر رساندهام.
اپریل ۲۰۲۴ یک مجموعه داستان کوتاه تحت عنوان “رادیوی پدرکلانم” به نشر رساندم که اکثر داستانها حول محور زندگی زنان خراسانافغانستان میچرخد و بازتاب دهندهی رنجها، شکستها، ناچاریها، تابآوریها و زندهدلی زنان خراسانافغانستان است. در ماه اگست امسال یک مجموعه داستان کوتاه تحت عنوان «نامههای یک زن افغان» به زبان ماندارین در کشور چین به چاپ رساندم که ۱۸ داستان کوتاه است که فقط روی زندگی زنان متمرکز است، باز هم همان موارد بالا را بازتاب دادهام. در این داستانها در پی بیان این بودم که زنان خراسانافغانستان چه نوع انسانهای هستند و چرا یک دولت سقوط کند و دولت دیگر تنها برای سرکوب آنها به قدرت برسد.
خراسانتایمر: از وضعیت فعلی تان بگویید، مهاجرت و فعالیتهایی که دارید؟
حیدری: بیشتر از یک سال میشود که در مهاجرت به سر میبرم. خبرنگاری، هماهنگی بین خبرنگاران ساحه و تیم زنتایمز، نوشتن گزارشها، حقیقتسنجی موادی که از ساحه میرسد، یادداشتبرداری روزانه، نوشتن داستان، مکتوب اوضاع و احوال دختران در مکتبهای خانگی زنان،، بزرگ کردن فرزند، آشپزی، رفت و روب خانه و رسیدن به یک زندگی معمولی که در غربت دارم.
خراسانتایمز: با توجه به اینکه رشتهتان اقتصاد بوده، چه شد که به نوشتن داستان رو آوردید؟
حیدری: من همیشه عاشق خواندن و نوشتن بودم، در دورهی مکتب نیز دوست داشتم ادبیات بخوانم، اما پدرم اصرار داشت که یک رشتهی جدیتر بخوانم. از اینرو اقتصاد خواندم. اما چون علاقهی من همیشه به ادبیات بود، از اینرو به خواندن رمان و داستان ادامه دادم و اینطوری رشتهی تحصیل و کار نیز مانع نشد که من ادامه ندهم.
خراسانتایمز: برای نویسنده شدن چه راههایی را باید رفت و تجربه کرد؟
حیدری: فکر میکنم این برای هر نویسنده متفاوت است، اما راهی که نمیشود برای نویسنده شدن آن را انکار کرد، خواندن است. خواندن شما را به نوشتن سوق میدهد. اول باید سالها متواتر، بدون خستگی و با عشق بخوانید و بعد خودتان یک روز تصمیم میگیرید که چیزی بنویسید یا نه.
خراسانتایمز: با وجود دشواریهای مهاجرت، چطور توانستید مسیر نوشتن را دنبال کنید؟
حیدری: نوشتن تنها کاری بود که ذهنم را از اندوه و آشفتگی میرهاند، از اینرو در هر وضعی، در اتاق هوتلی در اسپین بولدک، در کویته، اسلام آباد یا هر جای دیگر نوشتم و هنوز هم با هوای گرم، دشواریها و سختیها تنها کاری است که مرا به زندگی پیوند میدهد.
خراسانتایمز: کتاب تازهتان با عنوان “نامههای یک زن افغان” چطور شکل گرفت و چه پیام یا روایتهایی را دنبال میکند؟
حیدری: سپتمبر ۲۰۲۴ در خراسانافغانستان بودم که یک خبرنگار زن از چین به تماس شده بود و میخواست یک گزارش در مورد زنی بنویسد که تحت سلطه گروه ط-البان خبرنگاری میکند. من و او هفتهها از طریق تبادلهی ایمیل صحبت کردیم و تا اینکه آن گزارش نوشته شد و در ماه اکتوبر که من پاکستان رسیده بود نشر شد. آن مقاله تحت عنوان «نامههای یک زن افغان” نشر شده بود که در چین وایرال شد. بعد از آن دوتن از استعدادیابهای انتشاراتیها از چین به تماس شدند که با یکی از آنها موفق شدیم که قرارداد چاپ یک کتاب را امضا کنیم. اینطوری بود کتاب دوم من چاپ شد که شامل مجموعه ۱۸ داستان کوتاه در مورد زندگی زنان خراسانافغانستان است. اما عنوان کتاب را من «قناریهای در قفس» انتخاب کرده بودم که انها با عنوان آن مقاله جایگزین کردند تا به یاد مردم بیاورند که داستان زنان خراسانافغانستان را دنبال نمایند.
خراسانتایمز: چه شد که تصمیم گرفتید کتابتان را به زبان چینی منتشر کنید؟
حیدری: هدف شنیده شدن صدای زنان خراسانافغانستان بود. چین هم دومین کشور پرنفوس دنیا است و هم دولتی است که با گروه ط-البان در این مدت رابطهی نزدیکی داشته و بیش از اینها توجهی خاص زنان چینی به وضعیت زنان خراسانافغانستان بود که این کتاب را شکل داد.
خراسانتایمز: واکنش خوانندگان چینی به این کتاب چگونه بود؟
حیدری: آنها با خواندن داستانهای ما تکان خوردند. اکثر آنها گفتند که وقتی کتاب را تمام کردند اشکهای شان جاری بوده و برای همه خوانندگان عجیب بود که یک کشوری در همسایگی چین است که در آن زنان حتی حق ندارند به مکتب بروند.
خراسانتایمز: یکی از جالبترین یا تاثیرگذارترین حرفهایی که درباره این کتاب به شما گفته شده، چه بوده است؟
حیدری: اکثر خوانندگان که نظر خود را نوشته بودند، میگفتند که کتاب «نامههای یک زن افغان» آنها را یاد کتاب «سرگذشت یک ندیمه» از مارگارت اتوود انداخته است و میگفتند که وقتی داستانهای ما را خواندهاند، به یاد سرگذشت یک ندیمه افتادهاند که انجا زنان از جمله اموال دولتها به شمار میروند.
خراسانتایمز: مهاجرت و تجربه زندگی در تبعید در شکلگیری محتوای این کتاب نقشی داشته است؟
حیدری: بله خیلی نقش داشت، من قبل از اکتوبر ۲۰۲۴ با نام مستعار مینوشتم و در پاکستان این فرصت را بدست آورده بودم که با نام اصلی خود روزنامهنگاری کنم و خوشحال بودم که فرصت آن را دارم که با نام خود کتاب نشر کنم یا مقاله بنویسم.
خراسانتایمز:مهاجرت چگونه نگاه شما را نسبت به مسایل زنان کشور ما و جامعه تغییر داده یا تقویت کرده؟
حیدری: بله، وقتی که من به پاکستان آمدم، اینجا را یک خراسانافغانستان دیگر یافتم که در آن زنان سرگردان بودند و هر زن یک قصه تلخی داشت که با شنیدن آن تکان میخوردم، چهار ماه اول را که در اسلام آباد بودم بدون وقفه همه روزه در مورد زنانی نوشتم که میدیدم. هر زن خراسانیافغانستانی یک داستان جداگانه برای نوشته شدن داشت که من بلافاصله بعد از شنیدناش، آنرا مینوشتم. کمتر به زنان پاکستان توجه کردهام، اما زنان بلوچ که در بلوچستان پاکستان در حال مبارزه هستند روی من نیز تاثیر گذاشتهاند و فکر میکنم که جوامع چون خراسانافغانستان و پاکستان به زنان معترض، باسواد و نترس نیاز دارد.
خراسانتایمز: شما در کنار نویسندگی، مسلک استادی و مدیریت یک نهاد آموزشی را هم دارید، چگونه تجربهای است فعال بودن در هر دو بخش؟
حیدری: در اینجا من به زندگی عادی که در خراسانافغانستان داشتم دسترسی ندارم، فرصت رفت و آمد با خانوادهها نیست، دوستانی نیست که ساعتها بنشینیم و صحبت کنیم، از اینرو بیشتر خود را به کار مصروف میسازم. کار با دریچه را از جنوری ۲۰۲۳ آغاز کرده بودم و هنوز هم ادامه دارد. معلمین و شاگردان دریچه مثل عضو خانواده شدهاند و تماس با آنها، صحبت با آنها، حل مسایل که پیش میآید، برنامهها و کارهای مربوط با دریچه را برای دختران خراسانافغانستان انجام میدهم و این کار اگر مرا خسته هم بسازد، ارزش زیادی دارد و با افتخار انجام میدهم.
همینطور این مکتبها سنگرهای واقعی مبارزه ما با نادانی و تاریکی است، همه روزه یک چیز تازه میشنوم که باعث میشود انگیزه بگیرم و به آینده زنان خراسانافغانستان امیدوارم بمانم.
خراسانتایمز: مجموعه داستان «رادیوی پدرکلانم» چه نگاهی به زندگی خراسانیافغانستانیها دارد؟
حیدری: در آن کتاب ۲۶ داستان کوتاه است که همه بیست سال پسین و ۳ سال اول دور دوم سلطه گروه ط_البان را روایت میکند. هر کدام این داستانها سندی بر رنجها، دشواریها، المها و ایستادگی زنان و مردم خراسانافغانستان است که چطوری از جنگها زخم دیدند و چطوری مرحمی به زخمها و چراغی در تاریکیهای زندگی خود شدند.
«رادیوی پدرکلانم» در واقع از روی عنوان داستانی با همین عنوان گرفته شدهاست که بیان دور اول جنگ گروه ط-البان است و این کتاب در کل نشانگر آن است که یک کودک دختر با آمدن گروه ط-البان چه دیده و حالا یک زن که یک مادر است با آمدن دوباره گروه ط-البان چه چیزهای دیگر را تجربه میکند.
خراسانتایمز: بهعنوان کسی که در حوزه آموزش دختران فعال هستید، از چه راههایی میتوان به دختران بازداشته شده از درس و به زنان کشور انجام داد؟
حیدری: از اکتوبر ۲۰۲۱ که مکاتب زیرزمینی دریچه شکل گرفته و کار خود را در آغاز کرده است که در این مدت تجربه که گرفتهام این است که شما اگر یک آموزشگاه کوچک، یک صنف ابتدایی برای پنج دختر تشکیل دهید، قطعا زندگی آن پنج دختر را تغییر خواهید داد. در هر صنف ما بیش از ۲۰ دختر درس میخوانند که من تا هنوز نشنیدهام معلمین گفته باشند که دختران انگیزه ندارند، علاقه ندارند، یا خسته هستند. من به نتیجه رسیدهام که حتی با یک صنف خانگی که امکانات زیادی ندارد میشود زندگی و آیندهی دختران خراسانافغانستان را بهتر ساخت.
خراسانتایمز: حرف و پیامتان به زنان و دختران کشور؟
حیدری: ذر هر وضعیتی دنبال آموزش را رها نکنید. هر طوری شده خود را با خواندن، نوشتن، خلق یک کار زیبا، مثل گلدوزی، رسامی و هر نوع هنر دیگر مصروف سازید. کوشش کنید که آدم مفیدی باشید و هیچگاهی منتظر آن نباشید که یک مرد شما را نجات دهد، قبل از هر چیز به این فکر کنید که خودتان چه کسی باید باشید.
