✍️جاوید راحل
بخش دوم
چرخش راهبردی و منطق کنش روسیه در قبال خراسانافغانستان پس از ۲۰۲۱
خراسانافغانستان بهعنوان «مسئله امنیتی روسیه»
پس از خروج ایالات متحده از خراسانافغانستان و بازگشت گروه ط-البان به قدرت نگرانی اصلی مسکو مهار تهدیدهای افراطگرایانهای شد که از خراسانافغانستان سرچشمه میگیرد.
در این خصوص سرگئی شویگو دبیر شورای امنیت ملی روسیه و وزیر دفاع پیشین این کشور در مقالهای تحت عنوان «خراسانافغانستان: راه پر چالش به سمت ثبات» پیرامون حکومت گروه ط-البان معتقد است که: در حکومت کابل این درک وجود دارد که از طریق تعامل سیاسی میشود با دیگران به خصوص روسیه تعامل سازنده داشت، آنها میدانند که برای توسعه اقتصادی و جلت سرمایهگذاریهای خارجی تامین امنیت فاکتور سرنوشت ساز است.» (شئویگو در تحلیل هفته، 1404: 4)
شویگو بهعنوان یک مقام رسمی که در واقع بیانگر استراتیژی روسیه پسا 2021 را با زبان سیاسی تحلیل میکند، تصویری هدفمندانه از خراسانافغانستان زیر کنترل گروه ط-البان را بازتاب میدهد که نگاه این دولت در قبال خراسانافغانستان نیز است و آن چنین برداشت میشود که: گروه ط-البان را در سه بخش عمده برازنده بازگشایی روابط دیپلماتیک میداند:
نخست بحث مواد مخدر است، کشت مواد مخدر پس از تسلط دوباره گروه ط-البان 95 در صد کاهش یافته و در عوض تولید و استفاده مواد مخدر صنعت که مواد اولیه آن از مثلث طلا (مرز مشترک سه کشور جنوب شرق آسیا: تایلند، میانمار و لائوس) به این کشور سرازیر میشود.
موضوع دوم شکست مفتضحانه غرب در خراسانافغانستان است که مسوولیت بیست سال ویرانی را در گردن غرب به ویژه آمریکا میداند که نگاه روسیه این است: غرب مسوول بازساز خراسانافغانستان پسا جمهوریت است.
سومین و آخرین نگرش جدی و اما استراتیژِک روسیه در قبال گروه ط-البان حضور گروههای هراسافگن در خراسانافغانستان میباشد، دراین خصوص شویگو مینویسد: که «بر پایه ارزیابی ما حدود ۲۰ گروه هراسافگنانه بینالمللی با بیش از ۲۳ هزار جنگجو در خراسانافغانستان فعال هستند. او علاوه میکند که داعش خراسان نگرانی اصلی است که پایگاههای در شرق و شمال خراسانافغانستان دارد.» شویگو باور دارد که کابل در برابر این گروه عملیات نظامی انجام میدهد، اما تحریمهای تنبیهی غرب مانع اثر بخشی بیشتر این مبارزه میشود. (شویگو در تحلیل هفته، 1404: 5)
بنابراین روسها در خراسانافغانستان به دنبال دوتا هدف کلی اند:
۱. روسیه با برجستهسازی ناکامیهای غرب، در پی بازتعریف روایت حضور بینالمللی در خراسانافغانستان و افزایش مشروعیت کنش خود در این کشور است.
۲. روسیه آمادگی خود را برای همکاری با خراسانافغانستان اعلام کرده است؛ اما این رویکرد بیش از آنکه ماهیت کمکمحور داشته باشد، در راستای گسترش همکاریهای امنیتی و تثبیت نفوذ سیاسی قابل تفسیر است.
در نتیجه، درک روسیه از خراسانافغانستان پسا ۲۰۲۱ عمدتا در چارچوب «امنیتیسازی» این کشور قابل تحلیل است؛ بهگونهای که تهدیدات فراملی، بهویژه داعش خراسان، افراطگرایی و بیثباتی مرزی، خراسانافغانستان را به بخشی از محیط امنیتی بلافصل روسیه تبدیل کرده است.
از این منظر، سه مولفه اصلی در نگرش امنیتی روسیه برجسته میشود: تهدید داعش خراسان، امنیت مرزهای آسیای مرکزی، و هراس از سرایت بیثباتی به حوزه نفوذ سنتی این کشور.
این رویکرد نشان میدهد که خراسانافغانستان در ذهنیت راهبردی روسیه، نه یک بحران مقطعی، بلکه بخشی از کمربند امنیتی پیرامونی این کشور تلقی میشود.
بنابر اعلام موقف رسمی حمایت دولت روسیه از گروه ط-البان که در سایت (تیآرتی فارسی، 2025) آمده است: حمایت این کشور در تقویت امنیت منطقهای و مبارزه با تهدیدهای هراسافگنانه و جرایم مواد مخدر ادامه را در بر میگیرد. در نتیجه، درک روسیه از خراسانافغانستان پسا ۲۰۲۱ عمدتا در چارچوب «امنیتیسازی» این کشور قابل تحلیل است؛ بهگونهای که تهدیدات فراملی، بهویژه داعش خراسان، افراطگرایی و بیثباتی مرزی، خراسانافغانستان را به بخشی از محیط امنیتی بلافصل روسیه تبدیل کرده است.
طوریکه در سال ۲۰۲۳ سفارت روسیه در کابل بازگشایی شد و روسیه بهتدریج گروه ط-البان را از فهرست گروههای ممنوعه خود خارج کرد؛ دادگاه عالی روسیه در آوریل ۲۰۲۵ این گروه را از لیست ممنوعه حذف کرد. این تغییر موضع نشاندهنده آن بود که مسکو اداره گروه ط-البان را متحد بالقوهای تلقی میکند؛ بهویژه پس از حمله مرگبار دسامبر ۲۰۲۳ که در مسکو بیش از ۱۴۰ نفر کشته برجای گذاشت، اداره گروه ط-البان همکاریهای اطلاعاتی خود با روسیه را افزایش دادند و مسکو از عملکرد آنها خشنود بود.
به گفته اغلب کارشناسان این تصمیم روسیه در شناسایی و باز کردن صفحه جدید با گروه ط-البان را باید در بستر تنگنای ژیوپلیتیکی روسیه پس از آغاز جنگ اوکراین در سال ۲۰۲۲ که به کاهش تدریجی حوزههای نفوذ این کشور در مناطق مختلف انجامید بررسی کرد. طوریکه از آفریقا تا سوریه، و حتی در روابط با گروه واگنر یا ایران در درگیری پسین با اسراییل، شاهد تضعیف جایگاه روسیه بودهایم. تنش پسین میان باکو و مسکو نیز در همین چارچوب قابلتحلیل است.
کنراد شتر، کارشناس خراسانافغانستان و مدیر مرکز بینالمللی مطالعات منازعه، منافع اقتصادی روسیه از بهرسمیت شناختن گروه ط-البان در مصاحبهای با دویچه وله گفت: روسیه که از زمان آغاز جنگ اوکراین زیر تحریمهای بین المللی قرار گرفته، شاید خراسانافغانستان را یک مرکز بالقوه تجارتی در آسیا میداند و منافع قابل توجهی را برای خود در ایجاد روابط اقتصادی با این کشور میبیند. (شتر در دویچه وله، 2025) بنابراین مسکو می خواهد در ایجاد روشی جدید برای تعامل با خراسانافغانستان پیشگام باشد.
