✍️جاوید راحل
بخش سوم
خراسانافغانستان و مدل پاسخگو
1. نظام متمرکز دولت مدرن خراسانافغانستان
1.1. پیشینه نظامهای متمرکز در خراسانافغانستان
خراسانافغانستان سرزمینی که با ترکیبی از اقلیتهای قومی، نژادی، مذهبی و زبانی شکل گرفته و پیشینه آنرا به راحتی نمیتوان تا قبل از 1880 به راحتی (تحت همین نام خراسانافغانستان) سراغ داشت. بنا بر این، فقط با زور و اعمال حکومتی استبدادی مبتنی بر مشروعیت قبیلوی و نفوذ ابر قدرتهای جهان (تزارها و انگیس) مرزهای امروزی آن ترسیم شد. اما آنچه میراث پشتیبانی انگلیس در این کشور پا برجا ماند، نه حکومت داری مدرن و مولفههای دولت ملی، بلکه اعمال زور و سرکوب اقوام دیگر با شدیدترین نوع آن بود. بنا بر این، خراسانافغانستان کنونی فقط با اقتدارگرایی شدید از دو قرن گذشته خو گرفت که ریشه آن در امارت عبدالرحمن و شاهی مطلقه محمد ظاهر آبیاری شده است.
جمهوریت محمد داود نیز بر همان ساختار مطلقه شاهی فقط با تغییر شاهی به جمهوریت مدل اقتدارگرایانه آن شکل گرفت و در پیوست میراث آن به دیکتاتوری حزبی خلق و پرچم و سقوط خراسانافغانستان در دامان هرج و مرج تنظیمهای مجاهدین منجر گردید. از بطن جنگهای مجاهدین طالبان متولد گردیدند و این قصه تا کشاهشدن احمدشاه مسعود و حملات یازده سپتمبر 2000 بر مرکز تجارت جهانی و پنتاگون در آمریکا، توسط شبکه هراسافگنی القاعده ادامه یافت.
2.1. دولت جدید خراسانافغانستان از ایجاد تا سقوط
دولت جدید خراسانافغانستان پس از جلسه بن به تاریخ سیزدهم دسامبر سال ۲۰۰۱ میلادی به دنبال ۹ روز بحث و گفتوگوی شرکت کنندگان نشست بن در آلمان، یک توافقنامه دو مرحلهای را امضا کردند که سنگ بنای ایجاد نظام جدید را پس از بیست سال جنگ داخلی در خراسانافغانستان گذاشت.
بر پایه این توافقنامه تاریخی، چهرهها و گروههای کلیدی درگیر در مسایل خراسانافغانستان، روی ایجاد یک حکومت موقت شش ماهه توافق کردند و همچنین پذیرفتند که برای کمک به تامین امنیت در خراسانافغانستان، پس از سالها بی ثباتی، نیروهای بین المللی حافظ صلح در خراسانافغانستان مستقر شوند. جناح های مختلف شرکت کننده در این نشست، از جبهه متحد شمال گرفته تا سایر گروههای جهادی و نیز افراد طرفدار محمد ظاهرشاه این توافقنامه را امضا کردند که در این میان از گروه طالبان که یکی از جریانهای اصلی درگیر در قضایای خراسانافغانستان بود، اصلا کسی نه دعوت شد و نه نمایندگی کرد.
در کنفرانس بن توافق شده بود که برای حفظ حاکمیت در خراسانافغانستان حکومت موقت تشکیل شود. طبق این توافقنامه حامد کرزی برای مدت ۶ ماه به عنوان رئیسجمهور موقت انتخاب شد و در اول جدی ۱۳۸۰، برهان الدین ربانی طی یک مراسم رسمی قدرت را به حامد کرزی تسلیم کرد. طبق توافقنامه بن از تاریخ ۲۰ جوزا/خرداد ۱۳۸۱ تا ۲۸ جوزا/خرداد ۱۳۸۱ در تالار خیمه لویه جرگه کابل نشست گردهمایی بزرگ اضطراری با حضور بیش از ۱۵۰۰ تن از مردم خراسانافغانستان که از اقوام و گروههای مختلف بودند برگزار شد. در این نشست حامد کرزی برای مدت ۲ سال بهعنوان رئیسجمهور حکومت انتقالی تعیین شد تا قانون اساسی خراسانافغانستان تصویب و شرایط برگزاری انتخابات ریاست جمهوری در سال ۱۳۸۳ فراهم شود.
دولت انتقالی: حامد کرزی اولین رئیسجمهور منتخب مردم خراسانافغانستان انتخاب گردید. او که در رقابت با مسعوده جلال توانست آرای نمایندگان لویه جرگه اضطراری را کسب کند و به مدت ۲ سال بهعنوان رئیسجمهور انتقالی خراسانافغانستان تعیین شد. رئیسجمهور دولت انتقالی وظیفه داشت تا ظرف ۱۸ ماه لویه جرگه قانون اساسی را برگزار و شرایط برگزاری انتخابات ریاست جمهوری را فراهم سازد.
2.2. دست آوردهای جمهوریت در خراسانافغانستان چی بود؟
همانطوری که اشاره شد، دولت جدید خراسانافغانستان به پشتیبانی جامعه جهانی بهخصوص پشتیبانی سیاسی، نظامی و اقتصادی ایالت متحده آمریکا و همپیماناناش شکل گرفت و دست آوردهای عمده، چون قانون اساسی، ایجاد اردو و پولیس ملی، ایجاد ادارات جدید، دستآوردهای بازسازی جادهها، تاسیسات دولتی و غیر دولتی، رونق اقتصادی، رشد جامعه مدنی قدرتمند، آموزش و پرورش، رشد رسانهها، انتخابات پارلمانی و شوراهای ولایتی و سایر موارد دیگر از دستآوردهای نظام سیاسی گذشته بود که حتی اکنون پس از یکسالگی تسلط طالبان بر تمام کشور نتوانسته است از ضرورت مبرم برخیهای آن صرف نظر کنند.
بیست سال پسین و برقراری نظام جمهوری بر پایه قانون اساسی مصوب سال ۱۳۸۲ در تاریخ کشور یک استثنا بود. برای اولینبار “نظریه غلبه” برای کسب قدرت مردود شمرده شد، حاکمیت به مردم تعلق گرفت و گرفتن اقتدار تنها از راه انتخابات و کسب رضایت مردم شرط مشروعیت دانسته شد. این نظم جدید سیاسی، دشمنان داخلی فراوان داشت. زیرا غلبه و زور، فرهنگ سیاسی حذف رقیب و یا هم تابعیت یا بیعت بدون چونوچرای شکستخورده را در بطن جامعه سیاسی کشور نهادینه ساخته بود و نظم جمهوری که مستلزم فرهنگ تسامح، گفتوگو و احترام به گروههای رقیب است، در جامعه غریب بود. از اینرو، هضم چنین رویکردی برای تعدادی از مجموعههای سیاسی که فکر میکردند، فکتورهای بیشتر غلبه را به همراه دارند، سخت و دشوار شد.
1. ایجاد قانون اساسی: ایجاد قانون اساسی و تدوین سایر قوانین که عمده ترین دستآورد نظام جمهوری به شمار میرود. این قانون اساسی فارغ از برخی مواد مورد اختلاف آن، اما از نظر فنی و مسلکی گام بزرگی بود که مبتنی بر نظام سیاسی دموکراتیک متمرکز برداشته شده بود. قانون اساسی توسط لویه جرگه تاریخ 22 قوس الی 14 جدی1382 هجری شمسی منعقده شهر کابل در 12 فصل و 162 ماده به اتفاق آرا تصویب و در 6 دلو 1382 توسط حامد کرزی رئیس دولت انتقالی اسلامی خراسانافغانستان توشیح گردید. (ایوبی، 1390: 128)
طبق توافقنامه بن، حامد کرزی رئیسجمهور دولت انتقالی دو ماه پس از تشکیل هیت تسوید قانون اساسی را در ۱۳ میزان ۱۳۸۱ که متشکل از ۹ نفر بود را تعیین کرد تا پیشنویس ابتدایی قانون اساسی را تهیه و آنرا در اختیار هیت تدقیق قانون اساسی بسپارد. هیت تدقیق قانون اساسی متشکل از ۳۵ نفر بود که از طرف رئیسجمهور تعیین شده بودند و وظیفه داشت با مشاوره مردم، مسوده قانون اساسی را به لویه جرگه قانون اساسی ارایه کند. این هیت از ماه ثور/اردیبهشت ۱۳۸۲ آغاز به کار کرد. در ۲۳ قوس/آذر ۱۳۸۲ لویه جرگه قانون اساسی برگزار و قانون اساسی خراسانافغانستان را در ۱۴ جدی/دی ۱۳۸۲ به تصویب رسانید.
قانون اساسی جدید خراسانافغانستان از لحاظ مشکل عمده مسایلی همچون ماهیت دولت، رژیم سیاسی، ساختمان موسسات سیاسی، روابط متقابل سازمانهای سیاسی حدود اختیارات حکومت کنندگان و همچنان حقوق امتیازات و رضایت اتباع کشور را احتوا مینماید. (هاشمی، 1389: 27) بنا بر همین قانون اساسی چگونگی برگذاری انتخابات و نحوه انتقال قدرت و پروسه سیاسی آن پیش بینی شده بود که رویهمرفته در تاریخ فرایند دموکراتیک دست آورد قابل توجه به شمار میآید.
2. انتخابات: پس از تصویب قانون اساسی در سال ۱۳۸۳ اولین انتخابات ریاست جمهوری و در سال ۱۳۸۴ انتخابات پارلمانی برگزار شد و رهبران حکومت برای اولین بار از طریق آرای مستقیم مردم تعیین شدند. طبق ماده سوم و چهارم قانون اساسی اصول نظام بر پایه جمهوریت و اسلامیت بنا شده و قوانین کشور نباید در تضاد با عقاید و احکام دین اسلام باشد و حاکمیت ملی در خراسانافغانستان به مردم تعلق دارند و مردم بهطور مستقیم یا بواسطه نمایندگان منتخب خود آن را اعمال میکنند.
3. ایجاد اردوی ملی و پولیس از جمله دستآوردهای عمده نظام پسا طالبان در دو دهه گذشته بود و برای نخستین بار پس از چهار دهه جنگ توانسته به این مورد دست یابد که تعداد نیروهای مسلح خراسانافغانستان بیش از ۲۵۰ هزار سرباز میرسید. نیروهای زمینی خراسانافغانستان در ۶ پایگاه و شهرهای کابل (مرکز)، جلالآباد (شرق)، گردیز (جنوب شرق)، قندهار (جنوب)، لشکرگاه (جنوب غرب)، هرات (غرب)، مزارشریف (شمال) و قندوز (شمال شرق) مستقر بودند که شامل تمام ولایت خراسانافغانستان میشود. قوای هوایی آن در ۴ پایگاه مستقر بود. با چنین امکانات گسترده جمهوریت در دو دهه گذشته از دست آوردهای دموکراسی و حقوق بشر دفاع مینمود.
4. ادارات جدید: طبق ماده ششم قانون اساسی کشور، رئیس جمهور دارای دو معاون اول و دوم میباشد و در ماده شصت و یکم آمده است که وظیفه رئیس جمهور در اول جوزای سال پنجم بعد از انتخابات پایان مییابد. (ایوبی، 1390: 129) بنا بر این جمهوری اسلامی خراسانافغانستان در حدود 26 وزارت خانه، چهار ریاست عمومی مستقل نظیر امنیت ملی، لوی سارنوالی (دادستان عالی)، ریاست بانک ملی افغان و ریاست عمومی هلال احمر بود. همچنان شش هیت (کمسیون) مستقل که در خارج از چوکات حکومت فعالیت داشتند و در کنار قوه اجراییه، قوه مقننه (پارلمان) شامل ولسی جرگه (مجلس نمایندگان) با 249 عضو و مشرانو جرگه(مجلس سنا) با 102 عضو استوار بود. و به همین ترتیب قوه قضائیه مستقل که در رأس آن دیوان عالی کشور (ستره محکمه) مرکب از 9 عضو تشکیل یافته بود.
5. توسعه اقتصادی و نو سازی خراسانافغانستان: با راه اندازی پروژههای بزرگ ساخت و ساز، جاده سازی، احداث پلها تاسیسات دولتی چون ساختمانهای مکاتب، بیمارستانها، مراکز صحی، شوراهای قریهجات، ساختمانهای ادارات محلی، کانالهای آب آشامیدنی، ساخت بندهای آب گردان، سراسری شدن شبکه برق رسانی (گرچه تا اکنون خراسانافغانستان وابسته به برق وارداتی است) انکشاف زیر بناهای شهری، ساخت و ساز شهرکها، ایجاد تفریحگاههای صنعتی، شکلگیری تجارت بینالمللی، رشد اقتصادی ظرفیت بانوان و صدها مورد دیگر را میتوان از دستآوردهای نظام جمهوریت در بیست سال گذشته عنوان نمود.
اما این دستآورد پس از خوشبینیهای سالهای نخست جمهوریت قوس، سیر نزولی را پیمود؛ طوری که در بخش توسعه انسانی و اجزای آن یا (Human Development Index and its components) خراسانافغانستان در رتبه 169 ام بالاتر از هایتی و سودان که مشترکا در رتبه 170ام و پایینتر از سنگال که در رتبه 168ام جدول توسعه انسانی قرار دارد. سازمان ملل روند توسعه انسانی را کند توصیف نموده است که در سال 2019 با داشتن شاخص 0.511 شاخص عمومی توسعه انسانی که امید به زندگی در آن 64.8 سالهای مورد انتظار تحصیلی 10.2 سال با میانگین سالهای تحصیلی 3.9 سال و هم چنان درآمد سرانه نا خالص ملی یا GNP به 2229 دالر در سال 2019 و بلآخره تولید ناخالص ملی GNI صفر قرار دارد. (گزارش توسعه انسانی، 2020) در اینجا فهرستی از ولایتهای خراسانافغانستان که به 8 زون تقسیم شده است بر پایه شاخص توسعه انسانی براساس آمار سال ۲۰۱۸ گردآوری شده بود دیده میشود که از سال 2017 تا اکنون یک تغییرات به مشاهده میرسد.
6. رشد نظام آموزش و پرورش: با باز شدن درب مکاتب و دانشگاهها به روی دختران و پسران در بیست سال گذشته تا سقوط جمهوریت، شکل گیری نظام جدید آموزش و پرورش ملیونها تن شهروندان طی این دو دهه به سرعت افزایش یافت. ساخت هزاران مکتب و دانشگاهها در سرتاسر خراسانافغانستان دست آوردهای جمهوری اسلامی خراسانافغانستان به شمار میرود که با سقوط آن همهی این دستآوردها یکباره متوقف شد. اسدالله حنیف بلخی، وزیر سابق معارف در زمان جمهوریت، شمار دانش آموزان را ۸.۵ میلیون، شمار معلمان را ۱۷۰ هزار و تعداد مکاتب را ۱۶ هزار اعلام کرده بود. (خبرگزاری جمهور، 1395)
همانطور که در بخش معارف و تحصیلات ابتدایی دستآوردهای بهتری مشهود است و در کنار رشد فرهنگی و بالا رفتن سطح سواد و دانش آموزی در عرصه تحصیلات عالی دولتی هم چنان شاهد رشد صدها دانشگاه و موسسات تحصیلات عالی خصوصی نیز دست آورد این دوره به شمار میرود که بر میزان رشد سواد و رشد سطح فرهنگ خراسانافغانستان گام بزرگی بود.
7. جامعه مدنی: بی گمان رشد جامعه مدنی مبتنی بر پشتیبانی نظام سیاسی یکی از پر دستآوردترین امر دولت جدید طی دو دهه گذشته است که حتی در سطح منطقه به خصوص تمام کشورهای همسایه بی نظیر بوده است. رشد شبکههای جامعه مدنی در مرکز و ولایات ایجاد رسانهها و تلویزیونهای دولتی و خصوصی در خراسانافغانستان یک تغییر بزرگ به شمار میآید که حتی امروز، مطالبات مدنی در برابر طالبان این گروه را به زانو در آمده است و این نتیجه آن دستاوردهای دو دههی جمهوریت و دمکراسی و نقش فعال جامعه مدنی و رسانهها و آگاهی جمعی بود.
