✍️ آرزو پرنیان
از زمان بازگشت دوبارهی گروه ط-البان به قدرت در ۲۴ اسد/تیر ۱۴۰۰ تا امروز، بیش از ۳۵ نمونه مستند از حذف یا کمرنگکردن زبان پارسی از تابلوها، لوحهها، بنرها، دیوارها و نوشتههای دولتی در سراسر خراسانافغانستان ثبت شده است؛ از دانشگاهها و دروازههای ورودی شهرها گرفته تا دادگاهها، فرودگاهها، بیمارستانها و حتی نمادهای ادبی و تاریخی.
جدول زمانی کامل (۱۴۰۰ تا ۱۴۰۵)
۱. میزان/ مهر ۱۴۰۰ — نشان وزارت دفاع: تنها چند هفته پس از سقوط کابل، به دست گروه ط-البان نشان تازهی وزارت دفاع را رونمایی کردند. کلمهی «امارت» جای «جمهوریت» را گرفت، پرچم سهرنگ خراسانافغانستان حذف شد و زبان پارسی هم از روی نشان برداشته شد.
۲. اواخر ۱۴۰۰ — «دیوار فرهیختگان» در مزارشریف و هرات: تصویر شاهان، شاعران پارسیگو و بزرگان ادب پارسی از این دیوارها برداشته شد و بهجایش پرچمها و شعارهای طالبان آویخته شد.
۳. اواخر ۱۴۰۰ — دانشگاه کابل، دیوار بخش زبان و ادبیات پارسی: تصویر شاعران و بزرگان ادب پارسی از دیوارهای این بخش پاک شد.
۴. اواخر ۱۴۰۰ — کتابخانههای دانشگاههای کشور: همین کار در کتابخانهی همهی دانشگاههای دولتی خراسانافغانستان تکرار شد.
۵. اواخر ۱۴۰۰ — فرودگاه خوست: در مراسم افتتاح این فرودگاه، تابلوها فقط به پشتو و انگلیسی نصب شد؛ پارسی، با اینکه یکی از دو زبان رسمی کشور است، جایی در آن نداشت.
۶. سنبله/شهریور ۱۴۰۱ — دانشگاه بلخ (دو بار): گروه ط-البان کلمه «دانشگاه» را از سر دروازه ساختمان قدیمی دانشگاه بلخ پاک کردند و واژه «پوهنتون» را جایگزین آن کردند. سخنگوی وقت وزارت آموزش عالی گروه ط-البان این کار را «طبیعی» خواند. عطامحمد نور، استاندار پیشین بلخ، هشدار داد این کار فقط کینه قومی را تندتر میکند.
۷. ۱۴۰۱ — اخراج ۵۰ استاد پارسیزبان از دانشگاه بلخ: در ادامهی همین روند، ۵۰ استاد پارسیزبان این دانشگاه از کار برکنار شدند.
۸. سنبله/ شهریور ۱۴۰۱ — دیوان عالی (سترهمحکمه): زبان پارسی از تابلوی دیوان عالی پاک شد؛ تابلوی جدید فقط به پشتو و انگلیسی نصب شد و نامنهاد هم به «قوه قضاییه» تغییر کرد.
۹. میزان/مهر ۱۴۰۱ — دانشگاه پروان: کلمهی «دانشگاه» و دیگر واژههای پارسی از تابلوی این دانشگاه پاک شد.
۱۰. ۱۴۰۱ — گمرک بلخ: پارسی از تابلوی گمرک استان بلخ حذف و تابلوی تازه فقط به زبان پشتو نصب شد.
۱۱. ۱۴۰۱ — شعبههای ادارهی آموزشوپرورش هرات: تابلوهای پارسی این شعبهها برداشته و با تابلوی پشتو جایگزین شد.
۱۲. ۱۴۰۱ — دروازههای ورودی کابل: بخش پارسی این تابلوها، که پیش از این به سه زبان پارسی، پشتو و انگلیسی بود، پاک شد.
۱۳. ۱۴۰۱/۱۴۰۲ — دروازهی ورودی دایکندی: تابلوی ورودی این شهر، که مردمش بیشتر پارسیزباناند، از پارسی به پشتو تغییر کرد.
۱۴. ۱۴۰۱/۱۴۰۲ — بیمارستان مرکزی هرات: لوحه پارسی ورودی این بیمارستان، که از زمان تاسیس نصب بود، برداشته و با لوحهای به پشتو و انگلیسی جایگزین شد.
۱۵. ۱۴۰۱/۱۴۰۲ — ادارات داخلهی هرات: تابلوهای بخش نشرات، فناوری اطلاعات، تدارکات و چند بخش دیگر در هرات از پارسی به پشتو تغییر کرد.
۱۶. ۱۴۰۱/۱۴۰۲ — ساختمان استان بامیان: در تابلوی تازهی ورودی این ساختمان، عبارتهای «امارت اسلامی» و «وزارت داخله» به هر دو زبان آمده، اما تیتر «مقام استان بامیان» فقط با خط درشت پشتو نوشته شدهاست.
۱۷. ۱۴۰۲ — دانشگاه تخار (لوحهی چهارزبانه): لوحهی این دانشگاه که به چهار زبان پارسی، پشتو، ازبکی و انگلیسی بود، برداشته و با تابلویی فقط به پشتو و انگلیسی جایگزین شد.
۱۸. ۱۴۰۲ — دانشگاه هرات: این دانشگاه که سالها بهخاطر اختلاف بر سر کلمهی «دانشگاه»/«پوهنتون» بدون تابلو مانده بود، سرانجام تابلویی فقط با کلمه پشتوی «پوهنتون» گرفت.
۱۹. ۱۴۰۲ — دانشگاه بغلان: کلمهی «دانشگاه» از تابلوی این دانشگاه هم پاک شد.
۲۰. حوت/ اسفند — کارکنان غیرپشتون دانشگاه تخار: در ادامه همین روند در دانشگاه تخار، کارکنان غیرپشتون این دانشگاه کمکم از کار برکنار شدند.
۲۱. ۱۴۰۳ — بخش مهندسی دانشگاه تخار (ممنوعیت نوشتاری): این بخش در اطلاعیهای رسمی، استادان و دانشجویان را از استفادهی کلمات «دانشکده» و «دانشگاه» منع کرد و پیروی از آن را «الزامی» خواند.
۲۲. ۱۴۰۳ — برگههای نرخ برق بدخشان: این برگهها در استان بدخشان، که مردمش پارسیزباناند، از پارسی به پشتو تغییر کرد.
۲۳. ثور/ اردیبهشت — سخنی منسوب به رهبر گروه ط-البان: جمله منسوب به رهبر گروه ط-البان درباره مجازات کسی که میان پارسی و پشتو تبعیض بگذارد، پخش شد؛ گفتهای که با روند مستند شده در میدان همخوانی نداشت. فعالان حقوق بشر در همین بازه در یک نامه به یونسکو، از برداشتن تصویر مولانا و تخریب مجسمه امیرعلیشیر نوایی خبر دادند.
۲۴. سرطان/ تیر ۱۴۰۳ — سرواژههای ادارات: رهبر ط-البان دستور داد ادارات دولتی بهجای سرواژههای انگلیسی، از سرواژههای پشتو بهکارگیرند.
۲۵. ۱۴۰۳ — دانشگاههای آزاد؛ حذف ادبیات پارسی: گروه ط-البان با دستوری، واحدهای درسی «فرهنگ اسلامی» را در دانشگاههای آزاد سهبرابر کردند و واحد «ادبیات پارسی» از برنامه درسی این دانشگاهها حذف شد.
۲۶. جوزا/ خرداد — دانشگاه کابل؛ ممنوعیت نوشتاری: وزارت آموزش عالی گروه ط-البان با نامه هفتبندی، همهی استادان و کادر علمی دانشگاه کابل را ملزم کرد از استفاده کلمات پارسی «دادگاه»، «دادستانی»، «دانشجو»، «دانشگاه» و «دانشکده» در کارهای علمی، پژوهشها، نوشتهها و ترجمههای خود خودداری کنند. همزمان، استادان مجبور شدند بر هر دو زبان پارسی و پشتو مسلط باشند. نهادهای حقوق بشر این کار را «آپارتاید زبانی» نامیدند.
۲۷. عقرب/آبان ۱۴۰۴ — دانشگاه جوزجان: زبان ازبکی از لوحه این دانشگاه پاک شد. عبدالرشید دوستم این کار را نشانهی کینهی قومی گروه ط-البان خواند.
۲۸. عقرب/آبان ۱۴۰۴ — دانشگاه سمنگان: همزمان با جوزجان، زبان پارسی از تابلوی این دانشگاه هم پاک شد.
۲۹. قوس/ آذر ۱۴۰۴ — بزرگراه یاوان-راغستان-کوهستان در بدخشان: در مراسم افتتاح این بزرگراه ۲۶ کیلومتری، تابلوی معرفی پروژه فقط به پشتو نصب شد.
۳۰. قوس/آذر ۱۴۰۴ — افتتاح چاههای نفت سرپل: در مراسم افتتاح هشت حلقه چاه نفت در سرپل، پیام خوشآمدگویی دولتی فقط به پشتو نوشتهشد.
۳۱. قوس/آذر ۱۴۰۴ — هیات بازسازی تابلوهای کابل: وزارت اطلاعات و فرهنگ گروه ط-البان «هیات بازسازی لوحهها و تابلوهای تبلیغاتی» را تاسیس کرد که وظیفهاش حذف نامهای «بیگانه از فرهنگ بومی» از تابلوی مغازهها بود؛ روندی که از کابل شروع و به دیگر استانها گسترش یافت. مسوول امور فرهنگی گروه ط-البان در شهرداری کابل، ترجیحدادن زبانهای بیگانه را نشانهی «بیفرهنگی» خواند.
۳۲. دلو/بهمن ۱۴۰۴ — فرودگاه سلطانغیاثالدین غوری: زبان پارسی از تابلوی فرودگاه غور، در استانی با اکثریت پارسیزبان، پاک شد.
۳۳. دلو/بهمن ۱۴۰۴ — دستور توقف: رهبر گروه ط-البان به استانداران شمال خراسانافغانستان دستور داد در تغییر تابلوهای چندزبانه احتیاط کنند و تابلوهای قبلی به پشتو، پارسی و ازبکی تغییر داده نشوند؛ دستوری که درست پس از واکنشها به موارد جوزجان و سمنگان صادر شد.
۳۴. حمل/ فروردین ۱۴۰۵ — دستور «کلمات بیگانه»: رهبر گروه ط-البان دستور داد هیاتی از وزارتهای دادگستری، آموزش عالی، آموزشوپرورش، اطلاعات و فرهنگ و آکادمی علوم، «کلمات بیگانه» در نوشتههای دولتی را بررسی و تغییر دهند.
۳۵. سرطان/تیر ۱۴۰۵ — دانشگاه طبی ابنسینا: زبان پارسی از تابلوی این دانشگاه پاک شده است. کلمات پشتو هنوز روی تابلو مانده، اما بخش پارسی برداشته شده و مقامات گروه ط-البان تاکنون هیچ توضیحی ندادهاند.
همچنان کتابها هم حذف میشوند:
در کنار تابلوها، این روند کتاب و نویسنده را هم دربر گرفته است. رسانهها پیش از این گزارش داده بودند که از میان ۶۷۹ کتاب درسی دانشگاهی که وزارت آموزش عالی گروه ط-البان جمعآوری کرده، ۱۴۰ کتاب نوشته زنان و ۳۱۰ کتاب نوشته یا چاپ نویسندگان و ناشران ایرانی بودهاند.
گزارشهای منتشرشده بیشتر تاکید کردهاند که ملاک اصلی گردآوری، جنسیت نویسنده (زنبودن) یا خاستگاه ایرانی ناشر بوده، نه لزوما محتوای خاص کتاب. کتابفروشان هراتی به رسانهها گفته بودند گروه ط-البان بیش از هر چیز روی نشان ناشر ایرانی حساساند؛ گاهی حتی بدون خواندن محتوای کتاب، فقط بهخاطر خاستگاه ایرانیاش دستور جمعآوری میدهند.
فهرست جمع آوری شده این کتابها تا ۴۰۰ عنوان رسیده و کتابفروشی یا کتابخانهای که این کتابها را نگه دارد، با جریمه سنگین روبهرو میشود. به گفته کتابفروشان، بسیاری از زنان نویسنده خراسانافغانستان دیگر جرات نمیکنند اسمشان روی جلد بیاید و برخی به اسم مستعار مینویسند یا نوشتن را کاملا کنار گذاشتهاند.
نه فقط تابلو؛ ستیز با بزرگان و شاعران پارسی
آنچه این روند را از یک برخورد اداری ساده فراتر میبرد این است که هدف تنها کلمات نبودهاند، بلکه چهرهها و نمادهای زندهی فرهنگ پارسی هم نشانه رفتهاند: تصویر شاهان، شاعران و بزرگان تاریخ و ادب پارسی از «دیوار فرهیختگان» در بلخ و هرات، از دیوارهای بخش زبان و ادبیات پارسی دانشگاه کابل، و از کتابخانهی همه دانشگاههای دولتی حذف شدهاند.
تصویر مولانا جلالالدین بلخی، بزرگترین شاعر پارسیگوی خراسانزمین، از فضاهای عمومی برداشته شدهاست.
مجسمهی امیرعلیشیر نوایی، یکی از مشهورترین شاعران پارسینویس و ترکینویس سدههای میانه، تخریب شدهاست. کتابهای نویسندگان زن و نویسندگان و ناشران ایرانی از جمله بسیاری از آثار ادبی و شعری در فهرستهای جمعآوریشده گنجانده شدند.
هیچیک از چهرههای کلیدی کابینه گروه ط-البان از جمله هبتالله آخندزاده، محمدحسن آخوند، سراجالدین حقانی، محمد یعقوب و خالد حنفی تاکنون آشکارا به زبان پارسی صحبت نکردهاند؛ نشانهای که به باور فعالان فرهنگی، فراتر از بیتفاوتی زبانی است و به دوریگزینی آگاهانه از نمادهای پارسی شبیهتر است.
واحد درسی «ادبیات پارسی» در دانشگاههای آزاد کنار گذاشته و بهجای آن واحدهای «فرهنگ اسلامی» سهبرابر شده است؛ کاری که به گفتهی استادان ادبیات، دسترسی نسل جدید به میراث شعر پارسی را محدودتر میکند.
رویهمرفته، این نمونهها نشان میدهند هدف این روند تنها زبان گفتاری یا نوشتاری نیست، بلکه حافظه فرهنگی و نمادهای زندهی تمدن پارسی در خراسانافغانستان است.
چهارچوب گستردهتر؛ فراتر از تابلوها
بسیاری از تابلوهای پارسی سردر دانشگاهها، دادگاهها و بیمارستانها در شهرهای بزرگ خراسانافغانستان با تابلوهای پشتو جایگزین شدهاند. تقویم رسمی کشور از هجری خورشیدی به هجری قمری تغییر کرد و جشن نوروز و روز عاشورا رسمیت خود را از دست دادند.
«شورای عالی زبانها» با هدف آشکار «یکسانسازی زبانها» تاسیس شد که فعالان آن را ابزاری برای برتریدادن به یک زبان بر دیگری میدانند.
واکنشهای ناهمسان گروه ط-البان
امیرخان متقی، بارها گفته پایینکشیدن تابلوهای پارسی خواست رسمی ط-البان نیست و کار «افراد کینهتوز» است؛ و حتی گفته پارسی و پشتو هر دو زبان رسمی کشورند و هیچ تبعیضی در کار نیست.
عبدالمتین قانع، سخنگوی وزارت داخله این گروه، شایعه ممنوعیت پارسی در نوشتههای اداری را رد کردهبود. در مقابل، وزارت آموزش عالی گروه ط-البان آشکارا کلمه «دانشگاه» را نادرست خوانده و استادان دانشگاه کابل را رسما از کاربرد آن منع کردهاست.
رهبر گروه ط-البان در دلو۱۴۰۴ دستور توقف تغییر تابلوهای چندزبانه را صادر کرد، اما دو ماه بعد دستور تازهای برای حذف «کلمات بیگانه» امضا کرد و سه ماه بعد، پارسی از تابلوی دانشگاه ابنسینا پاک شد؛ نشانهای روشن که این دستور در عمل اجرا نشده است.
