✍️حسیب فقیری
بخش 2 و نهایی
دلایل اصلی دوری سنایی از غزنه و دربار
تحول روحی و عرفانی: سنایی از شاعری قصیدهگو به شاعری عارف تبدیل شد و به همین دلیل فضای مادی دربار را دیگر مناسب نمیدانست.
بیزاری از مدحسرایی: او از ستایشگری پادشاهان خسته شده بود و به سمت بیان مفاهیم اخلاقی، دینی و عرفانی گرایش پیدا کرد.
جستوجوی حقیقت: او مسیر زندگی خود را تغییر داد تا به جای دربار، حقیقت را در درویشی و پاکطینتی بجوید.
سنایی با این اقدام به یکی از پیشگامان شعر عرفانی پارسی تبدیل شد و در شکلگیری و گسترش این جریان ادبی نقش مهمی ایفا کرد.
آثار سنایی غزنوی
سنایی غزنوی از پیشگامان شعر عرفانی پارسی است و آثار منظوم و مثنویهای ارزشمندی از خود بهجا گذاشتهاست. مهمترین اثر او «حدیقهالحقیقه» (الهینامه) است که تاثیر عمیقی بر ادبیات صوفیانه گذاشتهاست. دیگر آثار معروف او شامل دیوان اشعار (قصاید و غزلیات)، طریقالتحقیق، سیرالعباد، کارنامهٔ بلخ، عشقنامه، عقلنامه و دیگر منظومههای عرفانی است.
۱- حدیقهالحقیقه
این مثنوی را «الهینامه» نیز میگویند. دارای ده هزار بیت در ده باب است. سنایی سرایش آن را در سال ۵۲۴ هجری قمری آغاز کرد و در سال ۵۲۵ هجری قمری به پایان رساند.
موضوعات این کتاب، علاوه بر ستایش خداوند، رسول اکرم (ص) و آل و اصحاب او، دربارهٔ عقل، علم، حکمت و عشق است.
۲- جایگاه حدیقهالحقیقه در ادب عرفانی
حدیقهالحقیقه از منظومههایی است که بر بسیاری از شاعران تأثیر گذاشته است. سنایی با سرودن این منظومه، باب تازهای را در سرایش منظومههای عرفانی در تاریخ ادب و عرفان گشود.
شاعران بزرگی همچون خاقانی و نظامی، بهترتیب «تحفةالعراقین» و «مخزنالاسرار» را تحت تأثیر مستقیم این منظومه سرودند و سالها بعد، عطار و مولوی سرایش مثنویهای عرفانی را به اوج تکامل رساندند.
۳- سیرالعباد
این مثنوی بیش از هفتصد بیت دارد و شاعر در آن، به شیوهای تمثیلی، از خلقت آدم، عقل و مسائل اخلاقی سخن میگوید.
۴- طریقالتحقیق
این مثنوی نیز بر وزن حدیقهالحقیقه است و در سال ۵۲۸ هجری قمری به پایان رسیده است.
۵- کارنامهی بلخ
سنایی در هنگام توقف در شهر بلخ این مثنوی را سروده است. این اثر حدود ۵۰۰ بیت دارد و مبنای آن طنز و مزاح است؛ از همینرو آن را «مطایبهنامه» نیز گفتهاند.
۶- عشقنامه
این منظومه حدود یک هزار بیت دارد و موضوع آن حقایق، معارف و حکمت است.
۷- عقلنامه و تحریمةالقلم
این دو اثر نیز از منظومههای شناختهشدهای سنایی به شمار میروند.
۸- مکاتیب سنایی
از سنایی نوشتهها و نامههایی به نثر نیز بر جای مانده که همگی در کتابی با عنوان «مکاتیب سنایی» گردآوری و منتشر شدهاند.
۹- دیوان اشعار
از سنایی قصاید، غزلیات، قطعات و اشعار پراکندهای بر جای مانده که در مجموعهای با عنوان «دیوان اشعار» گرد آمدهاند.
ویژگیهای شعر سنایی
شعر سنایی، شعری توفنده و پرخاشگر است. مضامین بیشتر قصاید وی در نکوهش دنیاطلبی و دنیاپرستان است. او با زاهدان ریایی و حاکمان ظالم، که هر یک توجیهگر رفتار دیگری هستند، بیپروا میستیزد و از بیان حقیقت عریان، هرچند تلخ و گزنده، هراسی به دل راه نمیدهد. البته وی از عافیتطلبی، تن به خواری دادن و درمطلبی مردم نیز شکایت میکند.
سنایی با نقد اوضاع اجتماعی روزگار خویش، افزون بر بیان دردها و معضلاتی که دامنگیر زمانه شده است، نشان میدهد که تفکر شبهیونانی بر تفکر شرعی و وحیانی غلبه کرده است؛ در میان صوفیان صفایی نیست؛ مجالس ذکر به مجالس برنج، شیر و شکر تبدیل شدهاند؛ حرامخواری رواج یافته و پارسایان نیککردار منزوی شدهاند؛ و نشانی از جامعهای بسامان و نیکمنش دیده نمیشود.
بخش عمدهای از درونمایه و اندیشه در قصاید سنایی بر مدار انتقادهای اجتماعی میگردد. لبهٔ تیز زبان او در بیشتر موارد متوجه زراندوزان و حاکمان ستمگر است. سنایی با یادکرد از زندگی زاهدانه پیامبر اسلام (ص) و صحابه و تأکید بر آن در قصاید خود، میکوشد جامعهٔ آرمانی مورد نظر خویش را نشان دهد.
ترویج آموزههای زهد و عرفان نیز از مهمترین محورهای موضوعی قصاید سنایی است. نکوهش دنیا، مرگاندیشی، توصیه به گسستن از آرزوهای بیحدوحصر، ترویج قناعتپیشگی و مناعت طبع، و کوشش برای به جوشش درآوردن گوهر حقیقی آدمی، از مضامین رایج در قصاید او به شمار میروند.
