ترانسجندر (ترا جنسیتی) و نگاه اسلام؛ تاملی در تفاوتهای فیزیولوژیک و بازاندیشی در کرامتانسانی
احمد نیایش
بخش دوم
۱. سنت فقهی منعطف و منطق اجتهاد
در سنت فقه اسلامی، بهویژه در فقه حنفی، ظرفیتهایی برای انعطافپذیری در فهم احکام و مواجهه با مسایل جدید وجود دارد.
این رویکرد که به عقل، قیاس، عرف و مصلحت توجه دارد، امکان آن را فراهم میسازد که پدیدههای نوظهور در چارچوب اصول کلی شریعت مورد بازخوانی قرار گیرند.
در این میان، جایگاه ابوحنیفه بهعنوان یکی از چهرههای مهم فقهی، از این جهت اهمیت دارد که فقه او بر انعطاف، توجه به واقعیتهای اجتماعی و پرهیز از جزمیت صِرف استوار بودهاست.
این ویژگیها میتواند مبنایی برای گفتوگو با مسایل پیچیده معاصر، از جمله مسئله جنسیت، فراهم سازد.
همچنان، در فقه شیعه میتوان نمونهای آن را برای نخستینبار در فتوای امام خمینی دید که اجازه مذهبی برای عمل جراحی تغییر جنسیت را برای فردی به نام مریم ملکآرا صادر نمودهاست.
استدلال خمینی از نوع تکالیف شرعی و احراز موقف جنسیت شخصی است که در صورت بروز تضاد آن واجب است که جنسیت تشخیص شود تا تکالیف شرعی به حیث فرد بر وی اعمال گردد.
۲. عرفان اسلامی و ایده کرامت انسانی
در کنار سنت فقهی، میراث عرفانی اسلام نیز رویکردی متفاوت به انسان ارایه میدهد. در این نگاه، انسان نه صرفاً بهعنوان یک موجود حقوقی یا فقهی، بلکه بهعنوان موجودی دارای کرامت ذاتی، تجربه درونی و ظرفیتهای معنوی فهم میشود.
مبنای تفکر انسانمحورانه عرفان اسلامی از متن قران و با تفسیر برداری مدارایا گرایانه شکل گرفتهاست زیرا عرفان اسلامی بر مفاهیمی چون عشق، رحمت، و پیوندوجودی میان انسانها تاکید دارد و در بسیاری از قرائتهای آن، مرزهای سختگیرانه هویتی در برابر حقیقت وجودی انسان رنگ میبازد.
این رویکرد، زمینهای برای تامل اخلاقی در باب تنوع تجربه انسانی، از جمله در حوزه جنسیت، فراهم میآورد.
۳. نواندیشی دینی و بازخوانی متن
در دوران معاصر، گروهی از متفکران مسلمان تلاش کردهاند تا نسبت میان متن دینی و واقعیتهای متغیر جهان را بازتعریف کنند.
در این رویکرد، تاکید اصلی بر این است که فهم دینی، تاریخی و انسانی است و همواره در معرض بازتفسیر قرار دارد.
در این چارچوب، اندیشمندانی چون نصر حامد ابوزید با تاکید بر تاریخی بودن فهم متن، محمد عابد الجابری با نقد عقلانیت سنتی، محمد ارکون با طرح نقد عقل اسلامی، و عبدالکریم سروش با تفکیک میان دین و فهم دینی، هر یک به نحوی زمینه را برای بازاندیشی در مفاهیم سنتی فراهم کردهاند.
همچنین محمد مجتهد شبستری با بهرهگیری از رویکرد هرمنوتیکی، بر امکان فهمهای متکثر از متن دینی تاکید کردهاست.
این جریان فکری، امکان آن را فراهم میسازد که مفاهیم کلاسیک در پرتو مسایل جدید انسانی، از جمله مسئله جنسیت، مورد بازخوانی انتقادی قرار گیرند.
براساس این سه لایه—فقه منعطف، عرفان انسانمحور، و نواندیشی دینی—میتوان گفت که اندیشه اسلامی واجد ظرفیتهایی بالقوه برای مواجهه با پدیدههای نوپدید انسانی است، هرچند این ظرفیتها نیازمند استخراج، بازخوانی و صورتبندی مجدد در پرتو دانشهای معاصر میباشند.
