✍آرزو پرنیان
شب یلدا یا چله، نهتنها یک جشن آیینی، بلکه یکی از ژرفترین نمادهای هویت فرهنگی و تمدنی در مردمان سرزمینهای پارسیزبان است.
این شب که همزمان با بلندترین شب سال و واپسین شب قوس فرامیرسد، از دیرباز در فرهنگهای باستانی افغانستان، ایران تاجیکستان، آسیای میانه و دیگر مناطق این حوزهٔ تمدنی، بهعنوان شب زایش نور و آغاز روشنایی گرامی داشته شدهاست. در خراسانافغانستان، این آیین بیشتر با نام چله شناخته میشود و در هر منطقه با رنگوبوی محلی و سنتهای بومی برگزار میگردد.
واژهٔ «یلدا» در زبان سریانی به معنای «زایش» است و در روایتهای کهن، از آن بهعنوان «تولد خورشید» یاد شدهاست. این آیین ریشه در آیین مهر دارد و در گذر زمان با باورهای زرتشتی و سپس با سنتهای فرهنگی منطقهای چون میترائیسم و حتی مسیحیت نیز پیوند یافته است.
در خراسان بزرگ، از جمله سرزمینهای امروزی خراسانافغانستان، شب چله یکی از پایدارترین و معنادارترین آیینهای فرهنگی بهشمار میآید.
در خراسانافغانستان، ایران و تاجیکستان، خانوادهها در این شب گردهم میآیند، قصه میگویند، شعر میخوانند، حافظخوانی میکنند و با خوردن میوههایی چون انار، هندوانه و آجیل، شب چله را گرامی میدارند.
رنگ سفره و میوهها سرخ است؛ سرخیای که نماد طلوع خورشید و پیروزی گرما و زندگی بر سرمای شب و زمستان دانسته میشود. این آیین، زمینهای برای انتقال ارزشها و سنتها از نسلهای کهن به نسلهای نو فراهم میکند.
در ترکیه، هرچند شب چله یک جشن رسمی نیست، اما در میان جوامع مهاجر پارسیزبان و علاقهمندان به فرهنگ پارسی، بهگونهای نمادین برگزار میشود. در کشورهای آسیای میانه چون ازبکستان و ترکمنستان و نیز در قفقاز، نشانههایی از این آیین در فرهنگ عامه و سنتهای محلی دیده میشود.
در سال ۱۴۰۱ خورشیدی، آیین شب یلدا بهعنوان میراث فرهنگی ناملموس مشترک افغانستان و ایران در فهرست جهانی یونسکو به ثبت رسید؛ ثبت جهانیای که نهتنها بیانگر غنای فرهنگی این آیین است، بلکه مسئولیتی مشترک برای پاسداری و تداوم آن در آینده بهشمار میآید.
با وجود نگاههای تنگنظرانه چه از سوی جزمگرایان مذهبی که چله را بدعت میدانند و چه از سوی منکران هویت تاریخی که آن را ناعادلانه از بستر فرهنگی خراسانافغانستان جدا میکنند، شب چله همچنان زنده، پویا و معنادار باقی ماندهاست.
امروز، بیش از هر زمان دیگر، بازگشت به آیینهایی چون چله میتواند ما را به ریشههای فرهنگیمان پیوند دهد. شب چله، شب زایش مهر و روشنایی، نهفقط نماد پیروزی نور بر تاریکی، بلکه نماد وحدت، همزیستی و هویت مشترک مردمان جهان پارسی و خراسان بزرگ است.
